|
|
||
|
|
      
|
Miasto (pierwotnie wieś Błotków) na Równinie Kodeńskiej, na lewym brzegu Bugu. Siedziba urzędu miasta i gminy. Położone przy międzynarodowej szosie E-30 i tranzytowej linii kolejowej. Przejście graniczne do Białorusi kolejowe i drogowe (dla ruchu osobowego). Przejście dla samochodów ciężarowych przeniesiono do pobliskich Kukuryk.
W końcu XVII w. właścicielem kasztelan wileński i hetman polny litewski Józef Bogusław Słuszka, który na gruntach wsi Błotków w latach 1694-97 lokował miasto na prawie magdeburskim. Nazwał je Terespolem na cześć żony Teresy z Gosiewskich (z gr. - "miasto Teresy") oraz ufundował kościół i klasztor dominikanów. Następnie od ok. 1708 własność hetmana polnego lit. Ludwika Konstantego Pocieja i centrum dóbr rodu Pociejów a od 1748 rezydencja podskarbiego w. lit. Jana Jerzego Flemminga (ojca słynnej Izabeli Czartoryskiej). Flemming w latach 1753-71 rozbudował miasto na regularnym planie, sprowadził kolonistów i rzemieślników pochodzących z Niemiec i Szkocji i rozwinął tu ośrodek rzemiosła i handlu ściśle gospodarczo związany z Brześciem (wg. niektórych źródeł to wówczas wybudowano kościół, cerkiew unicką i zbór ewangelicki). Terespol liczył wtedy ponad 250 domów (ok. 2000 mieszkańców) i ze względu na murowaną zabudowę uchodził za jedno z najpiękniejszych miast nie tylko na Pd. Podlasiu.1764 w trakcie rozruchów związanych z bezkrólewiem spalony przez prywatne wojska księcia Karola Stanisława Radziwiłła. W 1771 odziedziczone przez Izabelę z Flemmingów Czartoryską, której mąż generał ziem podolskich Adam Kazimierz Czartoryski wyrobił w 1779 u króla Stanisława Augusta Poniatowskiego spóźniony przywilej lokacyjny. 1778 kolonia niemiecka ufundowała zbór ewangelicki. W 1794 r. na gruntach pobliskiej wsi Polatycze miała miejsce zwycięska dla Rosjan bitwa wojsk rosyjskich pod dowództwem gen. A. Suworowa z oddziałami powstańczymi gen. Karola Sierakowskiego. Na przełomie XVIII/XIX w. Terespol stał się własnością ks. Czartoryskich. Ustanowienie w 1795 na Bugu granicy spowodowało upadek miasta, dopełniony pożarami 1814 i 1827. Po powstaniu listopadowym przejęte na skarb państwa (po 1831), stało się własnością rządu. Od 1832 przez 18 lat istniała tutaj komora celna między Królestwem Polskim i cesarstwem rosyjskim. W latach 1819-23 zbudowano trakt bity przez Podlasie, a w latach 1867-78 linię kolejową Warszawa-Terespol (w roku 1880 przedłużoną do Brześcia). Gdy postanowiono pobliską twierdzę Brześć otoczyć fortami, miasto zostało „przesunięte" o kilka kilometrów na zachód - na obecne miejsce. Nowy (obecny) Terespol założono 1838 ok. dwa km na pn.-zach a do ok. 1842 niemal całe stare miasto zostało wyburzone dla stworzenia przedpola powstającej twierdzy brzeskiej (wg. innych źródeł decyzja o stworzeniu systemu fortów brzeskich - 1845). Projekty wykonali w kilku wariantach: 1841 inż. Daniewski, 1854 J.W. Habich. 1856 projekty bożnicy, domu rabina, łaźni, rzeźni rytualnej i szpitala żydowskiego arch. Walerian Pliszczyński. 1857 lokacja nowego cmentarza luterańskiego i żydowskiego wg planów inżyniera powiatowego Jakuba Muszyńskiego. Na przełomie XIX i XX w. Terespol znany był z handlu kiszona kapustą i ogórkami. Po 1944 r. zlokalizowano w nim drogowe i kolejowe przejścia graniczne. Układ miasta w końcu w. XVIII uwarunkowany był kierunkiem trzech zbiegających się tu traktów: warszawskiego, brzeskiego i kodeńskiego. Centrum stanowił rynek na planie trapezu, z dużym ratuszem. Rezydencja J. Flemminga znajdowała się we wsch. krańcu miasta, w pobliżu Bugu, usytuowana prostopadle do gościńca brzeskiego, po jego pn. stronie. Nowy Terespol (1838) zbudowany został wzdłuż tegoż traktu, w układzie szachownicowym, z kwadratowym rynkiem w centrum, ob. prostokątnym skwerem. Kościół par. stanął w pd.-zach. narożniku rynku, przy którym wzniesiono ok. 1861-64 ratusz oraz synagogę, rozebraną przez Niemców w czasie II wojny; cerkiew par. znajdowała się w Starym Terespolu, obok dawnej rezydencji. Dominująca zabudowa drewniana, domy parterowe ustawione szczytem do ulicy, o prostych elewacjach, przeważnie pięcioosiowe, niektóre poprzedzone gankami od frontu.
Malowidła ścienne, 1892, mal. A.N. Lizunow, być może na śladach starszych: w prezbiterium Bóg Ojciec w otoczeniu sześciu doktorów i patriarchów Kościoła, na narożach Ewangeliści, w nawie: Ukrzyżowanie i Zmartwychwstanie. Ikonostas, wyk. Michaił Kątski z Łucka, 2004-5. Golgota oraz Trzy Marie, koniec XIX w., mal. na wyciętej konturowo desce. Sarkofag z płaszczanicą, ok. 1900, haftowaną. Feretrony, koniec XIX w., z obrazami: 1. św. Rodzina i św. Jan Ewangelista; 2. Matka Boska z Dzieciątkiem i św. Jerzy, konserwowane 2000 przez Zdzisława Gila i Edwarda Michalskiego. Chorągiew procesyjna, II poł. XIX w., drewniana, z obrazami św. Jerzy i Matka Boska z Dzieciątkiem. Ikony: 1. Matka Boska Częstochowska, mal. na lustrze, w ramie neorokokowej XIX/XX w.; 2. Matka Boska z Dzieciątkiem, XIX w., w sukience metalowej posrebrzanej; 3-8. śś. Mikołaj, Aleksandra, Teodozjusz, Antoni, Stefan, Joanicjusz Wielki, IV ćw. XIX w., mal. na blasze; 9. Archanioł piszący księgę, II poł. XIX w., mal. na blasze. Krucyfiks o charakterze barokowym, XVIII/XIX w. Krzyż procesyjny, koniec XIX w., mal. na blasze. Kielich, I ćw. XX w., z plakietami z przedstawieniami Chrystusa, Matki Boskiej, Jana Chrzciciela. 1-6. podświeczniki, XIX/XX w. Siemiświecznik, k. XIX w. Naczynie na oleje, pocz. XX w., z cechą warszawskiej wytwórni Schiffers. Obok, w pn.-wsch. narożniku dawnego cmentarza cerkiewnego, klasycystyczna dzwonnica typu bramowego z końca XVIII w. Murowana z cegły, otynkowana. W formie dwukondygnacyjnej bramy, z boniowanym przyziemiem i pilastrami opinającymi naroża drugiej kondygnacji, zwieńczona belkowaniem, z zamkniętymi półkoliście otworami: przelotu na osi przyziemia i trzema przezroczami, z których środkowe szersze. Dach czterospadowy, kryty dachówką.
Na terenie nowego miasta parafialny kościół podominikański p.w. Świętej Trójcy z 1863 r., murowany, z wysoką wieżą (kilkakrotnie przebudowywany, ze współczesną dobudową). Parafia erygowana 1697, wówczas wzniesiony drewniany kościół z fundacji Józefa Bogusława Słuszki i jego żony Teresy z Gosiewskich, do 1797 administrowany przez dominikanów, usytuowany naprzeciw rezydencji, po pd. stronie traktu brzeskiego; całkowicie spłonął 1827. Nowy kościół wraz z murowanym klasztorem odbudowany przed 1834; klasztor skasowany 1864. Kolejny, obecny kościół par. w nowym miejscu, ukończony 1863, wg proj. budowniczego powiatu siedleckiego arch. Pawła Jabłońskiego. 1888 zamknięty oraz skasowana parafia, wznowiona 1905; 1981-85 wg proj. arch. Tadeusza Witkowskiego do zach. elewacji dobudowana prostokątna nawa, z wieżą przy narożniku pn.-zach. 2000-2 dalsza rozbudowa wg proj. arch. Jerzego Filipowskiego: dobudowa od. wsch. nowego prezbiterium z dwiema zakrystiami oraz powiększenie o nawy boczne. 2005 dobudowa arkadowej loggi przed fasadą. Ob. reliktami starego kościoła z XIX w. są: d. fasada (w której boczne wejście do obecnego) oraz prezbiterium, stanowiące kaplicę pd.
Ołtarze, późnoklasycystyczne, ok. 1863, w formie półkolistej filarowej arkady na wysokim cokole: 1. w kaplicy pd. (d. prezbiterium), d. ołtarz główny z kopią obrazu Matki Boskiej Kodeńskiej, III ćw. XIX w.; 2-3. boczne, w formie arkad, z obrazami: w lewym nowy Miłosierdzia Bożego, w prawym: Matki Boskiej z Dzieciątkiem, barokowym ok. 1700, pierwotnie półpostaciowym, powiększonym 1863 lub 1896 przez przedłużenie metalowej sukienki, XVIII/XIX w., o ornamencie rokokowym, prymitywnej, o motywach girland i gałązek różyczek oraz rozrzuconych rocaille'ów, nad głowami korony mosiężne XIX w., odnowiony 2001. Dwa konfesjonały, neogotyckie, XIX/XX w. Feretrony: 1. neogotycki, pocz. XX w., z płaskorzeźbami: Matka Boska Niepokalanie Poczęta i Chrystus niosący krzyż; 2. eklektyczny, II ćw. XX w., z obrazami: Matka Boska Częstochowska i Najśw. Serce Jezusa, pochodzący z kościoła w Czarnawczycach w d. pow. brzeskim (ob. na Białorusi). Obraz Trójca Św., w tradycji barokowej, 1863, sygn. I[gnący lub Jerzy] Urbański z Lublina, odnowiony 2001. Rzeźby: 1. Chrystus trynitarski, barokowa, III ćw. XVIII w., polichromowana, naturalnej wielkości, przywieziona 1945 z kościoła par. w Zbirogach w d. pow. brzeskim (ob. na Białorusi), być może pochodząca z kościoła trynitarzy w Brześciu. Krucyfiksy: 1. późnoklasycystyczny, II poł. XIX w., niegdyś w ołtarzu bocznym; 2. o charakterze późnobarokowym, XVIII/XIX w.; 3. procesyjny, rokokowy II poł. XVIII w. Kielichy: 1. neogotycki, przed 1851, z ażurowym koszyczkiem o motywach maswerków i wici winnej latorośli, trzon w kształcie filara sześciościennego z laskowaniem, nodus spłaszczony z kaboszonami; 2. neoromański, po 1931, z cechami: imienną złotników warszawskich Franciszka Cmocha i Gustawa Radkego oraz państwową próby 3, stopa kolista dekorowana motywem czterech krzyży równoramiennych w kołach, z liśćmi w narożach, na otoku puklowana. Lichtarze: 1-2. o charakterze barokowym, XVIII/XIX w., drewniane, o puklowanych trzonach; 3-4. XIX w., mosiężne, o trzonach tralkowych i kwadratowych podstawach.
W pobliżu Terespola i w samej miejscowości pozostałości fortów, będących dawniej częścią rozległego fortyfikacyjnego położonej po drugiej stronie Bugu Twierdzy Brzeskiej. * informacje pochodzą m.in. z "Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce. Powiat Biała Podlaska" Tom VIII, Zeszyt 2, red. K. Kolendo-Korczakowa, A. Oleńska, M. Zgliński, Instytut Sztuki PAN, 2006 → Trasa "Szlakiem podlaskich fortów" W sieci - prywatna strona o Terespolu - Portal Informacyjno-Reklamowy Gminy Terespol - ciekawy serwis lokalny - strona gminy Terespol - ciekawy portal społeczności lokalnej
|
