Wieś w Parku Krajobrazowym "Podlaski Przełom Bugu", położona malowniczo u stóp wysoczyzny nad Bugiem, złożona z trzech starszych Grannej, Łukowisk i Star.

        Dawniej wieś książęca, założona na przełomie XIII/XIV w., XV/XVI w. w posiadaniu książąt Holszańskich, w 1512 nadana przez bpa łuckiego Pawła Algimunta Holszańskiego na uposażenie diecezji  łuckiej (z siedzibą w Janowie); w 1815 przejęta przez skarb państwa, który dokonał parcelacji.

        Na wzniesieniu na wsch. skraju wsi dawna cerkiew unicka z 1740 r. p.w. św. Jana Ewangelisty (uposażona w 1749 r. przez Antoninę Kobielską), o dosyć skomplikowanej historii. W 1840 gruntownie remontowana, w II poł. XIX w. wzniesiona wolnostojąca dzwonnica. Od 1875 prawosławna, przekształcona: zmiana dachów i wzniesienie wieżyczek oraz kopuły z cebulastym hełmem. W 1924 r. przejęta przez katolików, w 1925 przekazana na cerkiew neounicką (kilkakrotnie przejmowana jednak przez ludność prawosławną), ostatecznie w latach 1938-44 prawosławna, 1944-46 - ponownie neounicka a od 1946 po likwidacji parafii neounickiej kościół p.w. św. Mikołaja, filia parafii Gnojno. Po 1966 zniesione przekształcenia z XIX w., m.in. wieżyczki nad prezbiterium i kruchtą, przebudowa latarni kopuły, przekształcenie okien, w poł. lat 80-tych remont kapitalny, przebudowa prezbiterium.

        Orientowany, drewniany, na podmurówce, konstrukcji zrębowej, oszalowany. Nawa na rzucie zbliżonym do kwadratu, z niższym prostokątnym prezbiterium, zamkniętym prosto, ujętym niższymi, prostokątnymi zakrystiami. Od zachodu prostokątny przedsionek wysokością równy nawie, mieszczący kruchtę i nad nią chór muzyczny wsparty ma dwóch czworobocznych słupach. W nawie pozorne sklepienie zwierciadlane, w pozostałych pomieszczeniach stropy. Ona zamknięte półkoliście, w nawie zdwojone, w zamknięciu prezbiterium i zakrystiach prostokątne, w profilowanych obramieniach. Fasada jednoosiowa, z drzwiami w uszakowym obramieniu, zwieńczona trójkątnym szczytem z kolistym okienkiem, pozostałe elewacje zwieńczone gzymsem z lambrekinem. Nad nawą czteropołaciowa kopuła z ośmioboczną latarnią z parami półkoliście zamkniętych okien, zwieńczoną namiotowym hełmem z krzyżem, dachy prezbiterium i przedsionka dwuspadowe, zakrystii pulpitowe, pobite blachą.

        Ołtarz główny neobarokowy, 1924, być może z wykorzystaniem elementów z XVIII w., ujęty parą kolumn korynckich, zwieńczony przerywanym, odcinkowym naczółkiem, w zwieńczeniu promienista gloria z główkami puttów wśród obłoków; z obrazami, zapewne XIX w.: w polu głównym Matka Boska z Dzieciątkiem, w antependium Ostatnia Wieczerza; z rzeźbami śś. Piotr i Paweł, w typie barokowych, XIX w. Ołtarze boczne, neobarokowe zapewne po 1924: z parą kolumienek pseudokompozytowych i przerywanym trójkątnym naczółkiem z Okiem Opatrzności oraz główką anielską w akantowym kartuszu, z obrazem Chrystusa Pantokratora, zapewne po 1874, pocerkiewnym, silnie przemalowanym; drugi analogiczny do głównego, z obrazem św. Jana Ewangelisty, z niezachowanego ikonostasu, zapewne ok. 1874. Konfesjonał neobarokowy, XX w. Obraz Trójcy Św. w typie barokowym, XIX w. Lichtarze: 1-4 empirowe, I tercja XIX w., mosiężne, na trójkątnych podstawach na kulach, dekorowanych palmetą, z gładkimi trzonami z laurowymi festonami w części górnej; 5-6 eklektyczne, koniec XIX w., plater, warszawskiej firmy Fraget. Kapa biała, IV ćw. XIX w., z pretekstą i kapturem z rosyjskiego brokatu, o motywie krzyży i koron cierniowych z kłosami i winoroślą.

        Na  osi kościoła od zachodu dzwonnica z 1864 r. Drewniana, konstrukcji słupowo-ramowej, oszalowana. Dwukondygnacyjna, na rzucie kwadratu, górą ośmioboczna, z trójbocznie zamkniętymi prostokątnymi otworami. Dachy kryte gontem, nad dolną kondygnacja okapowy, na narożach wsparty na wycinanych w desce kroksztynach, nad górną ostrosłupowy, z trójkątnymi szczycikami, zwieńczony krzyżem.*

        Na pd. od wsi pomnik pochowanych tu 10 żołnierzy WP z 14 Dywizji Piechoty gen. Daniela Konarzewskiego, poległych w sierpniu 1920 r. We wsi dawne tradycyjne drewniane zabudowania (chaty, spichlerzyki, obory) z końca XIX w. Na skraju sąsiedniej wsi Bubel Łukowiska pensjonat "Dworek-Łukowiska", złożony m.in. z zabytkowego drewnianego dworu (z XIX w., przeniesiony z Kownatek) i współczesnego drewnianego dworku. Z drogi wspinającej się tu na skarpę nadbużańską roztacza się ciekawa panorama doliny Bugu, z widokiem na przygraniczne tereny Białorusi.

* informacje pochodzą m.in. z "Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce. Powiat Biała Podlaska" Tom VIII, Zeszyt 2, red. K. Kolendo-Korczakowa, A. Oleńska, M. Zgliński, Instytut Sztuki PAN, 2006

W sieci

Dworek Łukowiska