Wieś letniskowa nad rzeką Krzną w pobliżu jej ujścia do Bugu na obszarze Parku Krajobrazowego Podlaski Przełom Bugu, przy trasie Janów-Terespol. Uroczo położona na urozmaiconym geomorfologicznie obszarze, poprzecinanym zakolami meandrującej rzeki Krzny i starorzeczami Bugu, tzw. bużyskami. Ten piękny teren, którego centrum są Neple, nazywany bywa Szwajcarią Podlaską.

        Wieś posiada udokumentowane bogate osadnictwo pradziejowe (osada z wczesnej epoki brązu). Dawniej wieś książęca założona przed 1430, przed 1430 nadana przez w. ks. lit. Witolda rodzinie Bohowitynów. Do 1528 własność Lwa Bohowityna, potem Szujskich, do których przeszła prawdopodobnie jako posag córki Lwa. W XVII w. własność Skaszewskich, m.in. 1685 Adama Skaszewskiego. W I poł. XVIII w. właścicielem Aleksander Ursyn Niemcewicz, potem jego syn Franciszek Ursyn (zm. 1795) i wnukowie: Ignacy (zm. 1816) i Eleonora Orzeszkowa, której córka Julia wniosła Neple najpierw Niepokojczyckim, potem Kalikstowi Mierzejewskiemu. 1861 sprzedane gen. Korniłowiczowi, następnie kolejno własnością Rudnickiego, gen. Stanisława Kierbedzia (zm. 1899), jego córki Zofii zamężnej z Lubomirem Dymszą (zm. 1915), następnie do 1939 ich córki Zofii Jelskiej i jej męża Jerzego.

       Choć śladów po czasach dawnej świetności pozostało dziś niewiele, to należy pamiętać, że niegdyś Neple gościły szereg znakomitych postaci. Gdy były na pocz. XIX w. własnością Niemcewiczów, często przebywał tu znany poeta i historyk - Julian Ursyn Niemcewicz  (na terenie zespołu pałacowego miał "swoją" lipę, pod którą pisywał a pobyt w Neplach opisał w „Pamiętnikach historycznych"). W latach 1817-25 kilkakrotnie odwiedzał prywatnie Neple niezwykły gość - rosyjski car Aleksander I (mieszkał wówczas w zbudowanym podobno specjalnie dla niego tzw. "Biwaku", na którym dawniej znajdowała się tablica upamiętniająca pobyt cara). Prawdopodobnie przyczyną tych odwiedzin była... ukryta miłość do pięknej żony właściciela Nepli, Julii Mierzejewskiej. Owocem tej miłości miał być Aleksander Juliusz August Mierzejewski (oficjalnie syn właściciela pałacu), którego car został... ojcem chrzestnym (!). Przed I WŚ, podczas remontu pałacu, podobno znaleziono pod podłogą salonu całe paczki listów miłosnych pisanych przez cesarza do Mierzejewskiej; jak było w rzeczywistości oczywiście nie wiemy... Aleksander Juliusz zmarł tragicznie w młodym wieku; Mierzejewscy wystawili mu piękną kaplicę grobową w parku. W Neplach bywał też gen. Stanisław Kierbedź -  inżynier, budowniczy słynnego mostu na Wiśle w Warszawie.

       Przy drodze Terespol-Pratulin, na wysokim brzegu Krzny, znajduje się teren dawnego zespołu dworskiego. W XVII  w. powstało tu założenie dworsko-ogrodowe Skaszewskich, na miejscu folwarku Bohowitynów. Na pocz. XIX w. ówczesny właściciel Nepli Kalikst Mierzejewski wybudował tu pałac (budowa trwała od 1815), otoczony ogrodem i rozległym parkiem romantycznym z bardzo rzadkimi okazami drzew i krzewów. Zbudował też oranżerię (w której rosło około 4000 roślin, m.in. kamelie), ananasarnią, bażanciarnią, w której prowadził hodowlę bażantów, zwierzyniec z żubrami i danielami, a na okolicznych wzgórzach morenowych - winnice. W 1854 pałac zniszczył ogromny pożar; odbudował go jeszcze za życia fundatora F. Jaszczołd, choć również i ta budowla nie przetrwała długo. Pałac, spalony w 1915, nie został już odbudowany. Po 1945 na terenie parku założono ośrodek wczasowy oraz szkołę, dziś jest tu ośrodek kolonijno-wypoczynkowy Caritasu.

       Obecnie najbardziej widoczną pozostałością zespołu jest dobrze zachowany park krajobrazowy; powstały w miejscu barokowego ogrodu regularnego, w II ćw. XIX w. przekształconego na romantyczny park. Park został częściowo wycięty po 1861 a w latach 70-80-tych. XIX w. powiększony i przekształcony. Obecnie okrojony, zdewastowany, choć pozostał czytelny plan z wyodrębnionymi poszczególnymi częściami funkcjonalnymi i częściowo zachowany układ kompozycyjny właściwego parku wzdłuż skarpy Krzny, z okazami starodrzewia i śladami malowniczych kanałów i wysp u jej podnóża. Układ alejek, powiązań widokowych i kompozycyjnych zatarty. W pd.-wsch. części stara aleja grabowa, w parku liczne dęby o charakterze pomnikowym.

        Na terenie parku zachowało się kilka obiektów, należące do dawnego zespołu pałacowego:  

- pawilon, tzw. „Biwak", wzniesiony ok. 1817, być może na przyjęcie cara Aleksandra I; remontowany 1987, z dużymi zmianami, m.in. rozebrana część wsch., 2000 dalsze remonty. Bez cech stylowych, na planie prostokąta, murowany z cegły, otynkowany. Parterowy, z mieszkalnym poddaszem. Od frontu jednoosiowa wystawka z trójkątnym szczytem. Układ wnętrz dwutraktowy, z przelotową sienią na osi. Dach dwuspadowy, kryty dachówką.

- neogotycka kaplica ogrodowa z 1829, zapewne wg proj. arch. F. Jaszczołda, fundacji Kaliksta i Julii z Orzeszków Mierzejewskich jako kaplica grobowa ich syna Aleksandra Juliusza. Remontowana 2003. Murowana z cegły, otynkowana. Na planie ośmioboku. Wnętrze sklepione sieciowo z lunetami, z polichromią iluzjonistyczną, krypta zaostrzoną kolebką z lunetami. Elewacje na wysokim boniowanym cokole, cztery z trójkątnymi szczytami, o narożach opiętych trójkami kolumienek o liściastych kapitelach, w ścianach ostrołukowe płytkie wnęki z maswerkami, nad którymi skrzyżowane pochodnie. W elewacji frontowej i tylnej pary okienek zamkniętych łukiem w ośli grzbiet, frontowa poprzedzona dwubiegowymi schodami. Dach dwuspadowy o skrzyżowanych kalenicach, nad szczytem elewacji frontowej iglica z kulą z krzyżem. W tylnej elewacji tablica epitafijna Aleksandra Juliusza Augusta Mierzejewskiego, z czarnego marmuru, ufundowana przez rodziców po tragicznej śmierci syna.

- krzyż pamiątkowy z 1828, fundacji Kaliksta i Julii Mierzejewskich, wystawiony w miejscu tragicznej śmierci ich syna Aleksandra Juliusza. Żeliwny, z dużą, odlewaną figurą Chrystusa i inskrypcją fundacyjną, osadzony na głazie narzutowym.

- w pn.-zach. części parku, w miejscu dawnych ogrodów użytkowych i dąbrowy, stoi tzw. „Biały Dworek" z lat 20-30-tych XX w. Wystawiony dla Felicji z Kierbedziów Romerowej, rzekomo przeniesiony z Puszczy Białowieskiej; po II wojnie szkoła podstawowa. Frontem zwrócony na pn.-wsch. O cechach klasycyzmu. Na planie prostokąta. Murowany, otynkowany. Parterowy, z pięterkiem na osi od pd. Elewacja pd. trójosiowa, o środkowej osi ujętej pilastrami toskańskimi, z trójkątnym szczytem. Elewacja pn. pięcioosiowa. Dachy: nad częścią środkową dwuspadowy, o poprzecznej kalenicy, nad częściami bocznymi trójspadowe, kryte blachą. Wokół ślady ogrodu ozdobnego, m.in. owalny gazon i kilka starych drzew w alei dojazdowej.

- w pobliżu wejścia do parku znajdziemy neogotycki lamus z 1820, zwany „Skarbczykiem". Przebudowany po 1854, zapewne wg proj. arch. Franciszka Jaszczołda; przekształcony 1973 (m.in. zamurowane otwory w elewacjach bocznych). Murowany z cegły, otynkowany. Na planie prostokąta zbliżonego do kwadratu. Parterowy, podpiwniczony. Oskarpowany. Poprzedzony rampą-tarasem z dwubiegowymi schodami. Otwory ostrołukowe. Elewacja frontowa z trójkątnym szczytem, w którym prostokątne okienko na osi i tablica z datami 1786-1973. Dach dwuspadowy, kryty dachówką.

- klasycystyczny pawilon ogrodowy z II ćw. XIX w., tzw. „Altana Chińska" (dawna biblioteka?). Murowany z cegły, otynkowany, boniowany. Na rzucie kwadratu, na niskim cokole, zwieńczony gzymsem, okna zamknięte półkoliście, w profilowanych obramieniach w tynku. Dach namiotowy, kryty papą.

 

       Na skraju wsi, otoczony starymi lipami, barokowy, murowany kościół parafialny p.w. Podwyższenia Krzyża Św. z 1769 r., pierwotnie cerkiew unicka. Poprzednia drewniana cerkiew unicka fundowana była tu w 1686 przez Adama Skaszewskiego; kolejna z 1769 fundacji Franciszka Ursyna Niemcewicza i Anny z Korotyńskich (wewnątrz epitafia Niemcewiczów). 1874 zamieniona na cerkiew prawosławną. Od 1918 kościół katolicki, 1919 parafialny. 1920 gruntowny remont, 1957 budowa chóru muzycznego. 1969 otoczony ceglanym murem z bramą-dzwonnicą. Remontowany 2004-5: otynkowany, wymiana posadzki w prezbiterium. Kościół orientowany, murowany z cegły, otynkowany. Nawa prostokątna, dwuprzęsłowa, z węższym, krótkim, zamkniętym półkoliście prezbiterium, przy którym od pn. kwadratowa zakrystia. Ściany nawy dzielone toskańskimi pilastrami, na które spływają gurty sklepienia kolebkowego z lunetami, w prezbiterium i zakrystii sklepienia kolebkowo-krzyżowe. Balkon chóru muzycznego nowy, betonowy. Okna zamknięte odcinkowo. Elewacje na cokole, zwieńczone uproszczonym obiegającym belkowaniem. Fasada trójosiowa, rozczłonkowana pilastrami toskańskimi, zwieńczona trójkątnym ogzymsowanym szczytem dzielonym pseudopilastrami; na osi otwór wejściowy, nad nim okno w profilowanym uszakowym obramieniu, oddzielone płyciną z krzyżem i datą budowy 1769. W szczycie okno i zamknięta półkoliście blenda; w ślepych częściach bocznych konchowe nisze. Na kalenicy dachu nad szczytem żelazny krzyż na kuli. Dach nad nawą dwuspadowy, nad prezbiterium wielospadowy, nad zakrystią pulpitowy, kryty blachą falistą.

       Ołtarze o charakterze barokowym: 1. główny, zmontowany z elementów barokowych (kolumny) i rzeźb po 1919, na gzymsie zwieńczenia rzeźby barokowe, po 1769: krucyfiks, Matka Boska Bolesna, Św. Jan Ewangelista i dwa adorujące putta; w polu głównym obraz Chrystusa Ukrzyżowanego, późnobarokowy, zapewne III ćw. XVIII w.; ołtarze boczne: 2-3., po 1927, na zamknięciu nawy, ze współczesnymi im obrazami - w lewym Jezus Miłosierny, w prawym Matka Boska Szkaplerzna; 4. przy pn. ścianie nawy, z obrazem Św. Antoni, 1876 (?), na odwrocie rzekomo napis dotyczący wykonania przez malarza z Petersburga. Ambona, eklektyczna, ok. 1920. Organy, pozytyw ośmiogłosowy, zapewne ok. poł. XIX w., sprowadzony przed 1958 z kościoła par. w Terespolu, prospekt neobarokowy. Chrzcielnica, ok. 1920. Rzeźby barokowe, II poł. XVIII w., destrukty, z resztkami polichromii: 1. św. Florian; 2. święta niewiasta. Epitafia: 1. Franciszka Ursyna Niemcewicza, sędziego ziemskiego woj. brzeskiego (zm. 1795) i jego żony Anny z Korytyńskich (zm. 1790), prostokątna tablica z piaskowca z rytym napisem majuskułowym, pomalowana olejno; 2. Ignacego Ursyna Niemcewicza, radcy woj. podlaskiego (zm. 1816), fundacji brata Stanisława, gubernatora grodzieńskiego. Monstrancja barokowa, II ćw. XVIII w., 1921 przerobiona w warszawskiej firmie Norblin, odnawiana w latach 60-tych XX w., o gładkiej kolistej stopie i gruszkowym nodusie, esowatych ramionach z figurkami aniołów oraz glorią promienistą z nałożonymi 1921 skrzyżowanymi gałązkami winnej latorośli i kłosami, z pasem kameryzacji wokół puszki. Relikwiarz Krzyża Św., koniec XIX w., warszawskiej firmy Fraget. Lichtarze: 1-2. neobarokowe, o kanelowanych trzonach i kwadratowych stopach, koniec XIX w., warszawskiej firmy Fraget; 3-4. neobarokowe, koniec XIX w., warszawskiej firmy Norblin; 5-11. neogotyckie, pocz. XX w. Ornaty: białe: 1. boki z adamaszku II ćw. XVIII w., o motywach wachlarzowych i kwiatów m.in. orlika; 2. z II poł. XIX w., w kolumnie wić kwiatowa o kolistych zwojach, boki w duże bukiety stylizowanych kwiatów. 3. fioletowy, kolumna II poł. XIX w., z tkaniny neorenesansowej, boki poł. XVIII w., z rypsu broszowanego srebrem, z motywem dużych pierzastych liści i kwiatów peonii. Stuła biała, z brokatu, ok. 1740, o motywach kwiatowych. Przed kościołem granitowa kropielnica. Figura N.P. Marii Niepokalanie Poczętej, kamienna, 1901 fundacji Lubomira Dymszy i jego żony Zofii z Kierbedziów, wystawiona z okazji urodzin ich córki Zofii, późniejszej żony Jerzego Jelskiego.*

       Obok kościoła, we wsch. narożniku cmentarza przykościelnego, dzwonnica z II poł. XIX w. Remontowana 1925, przeniesiona na obecne miejsce ok. 1975.Drewniana, konstrukcji słupowo-ramowej, oszalowana. Na planie kwadratu. Dwukondygnacyjna, w dolnej kondygnacji od pd. drzwi, druga kondygnacja ażurowa, z pełną balustradą. Dach czterospadowy, kryty blachą, z krzyżem na szczycie. Poza tym we wsi pomnik upamiętniający pobyt Józefa Piłsudskiego.

    W pobliżu, na zach. od wsi, na niewielkim wzgórzu stoi osnuty legendą granitowy kamień (o wys. 151 cm), przypominający sylwetkę kobiety - tzw. „kamienna baba". Jest to najprawdopodobniej prymitywny kamienny krzyż pokutny z XVII-XIX w. Na wzgórzu punkt widokowy z  wieżą widokową, z której można podziwiać niezwykłą panoramę okolicy (z wieży widoczne m.in.: pradolina Krzny, zabudowania położonego już po drugiej stronie granicy Brześcia oraz rezerwat Czapli Stóg).

        W okolicy przystanku autobusowego rozpoczynają się dwie bardzo atrakcyjne ścieżki przyrodnicze - "Szwajcaria Podlaska"  (po rezerwacie "Szwajcaria podlaska") i "Bużny Most". Nieopodal leży rezerwat "Czapli Stóg".

* informacje pochodzą m.in. z "Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce. Powiat Biała Podlaska" Tom VIII, Zeszyt 2, red. K. Kolendo-Korczakowa, A. Oleńska, M. Zgliński, Instytut Sztuki PAN, 2006