Biała Podlaska

 

Strona główna
Podlasie
Turystyka aktywna
Miejscowości
Galerie
Dla turysty...
Linki

 

        Miasto położone na jednym z najważniejszych szlaków komunikacyjnych Europy, ze wschodu na zachód. Przebiega tędy międzynarodowa droga E-30, łącząca Berlin z Moskwą i transeuropejska linia kolejowa E-20 z Paryża do Moskwy i dalej do Władywostoku. Z trasą E-30 krzyżuje się w Białej Podlaskiej droga krajowa nr 83 prowadząca do Chełma i Zamościa oraz droga krajowa nr 811 do Białegostoku. Biała Podlaska to największy ośrodek miejski (ponad 56 tys. mieszk.), kulturalny i handlowo-usługowy Południowego Podlasia.

        Miasto leży na wys. 142 m n.p.m., nad szeroką pradoliną rzeki Krzny, przedzielającą je na dwie odrębne części (połączone trzema głównymi mostami). Starsza część Białej leży po północnej stronie doliny, na Równinie Łukowskiej, zaś leżąca na pd. brzegu Krzny południowa część to dawne przedmieście Wola, położona już w Zaklęsłości Łomaskiej. Część pn. zachowała do dziś pierwotny, zabytkowy układ urbanistyczny - szachownicowy układ ulic z prostokątnym rynkiem i siecią ulic wybiegających z jego naroży. Pd. stroną rynku przebiega dawny trakt Warszawa-Brześć (ob. ul. Brzeska). W zach. części miasta zamek Radziwiłłów. Na pn. od zamku szpital św. Karola Boromeusza (d. szpital i klasztor szarytek). Przy głównym trakcie na zach. od rynku fara (kościół św. Anny); w części pd. kościół i klasztor reformatów, na wsch. kościół i klasztor bazylianów.

       Polecam poniższą mapę (najlepiej otworzyć w większym rozmiarze, w nowym oknie), która pozwala na obejrzenie naniesionych na plan miasta zdjęć głównych bialskich zabytków (szczegółowo opisanych dalej w tekście). Ponadto przedstawia ona również praktycznie wszystkie zabytkowe pierzeje z murowaną i drewnianą zabudową (głównie z II poł. XIX i pocz. XX w.), która poniżej jest tylko wspomniana (oczywiście nie dysponuję dokładnymi informacjami o kilkudziesięciu-kilkuset zabytkowych budynkach mieszkalnych, ale starałem się przynajmniej wszystkie je sfotografować :).


Wyświetl większą mapę

      Polecam też specjalną podstronę pt. "Oblicza miasta", na której można zapoznać się z proponowanymi przez mnie ""spacerami tematycznymi" po mieście.

Patrz też:  → Bialscy Radziwiłłowie

Bialski spis treści:

  1. Historia miasta

 

  1. Zespół pałacowy

  2. Zabytki sakralne

           Kościół p.w. św. Anny

           Kościół p.w. św. Antoniego

           Kościół p.w. św. Narodzenia NMP

           Inne obiekty sakralne

  3. Rynek, kamieniczki, wille...

  4. Budynki użyteczności publicznej

 

  1. Cmentarze

  2. Wojsko, kolej, przemysł

  3. Pomniki i miejsca pamięci

 

Historia miasta

Początki Białej - XV-XVI w.

       Miejscowość zwana dawniej Białą Radziwiłłowską lub Książęcą. 1481 notowana jako miasto, choć prawo magdeburskie uzyskała dopiero w latach 70-tych XVII w. 1430 własność Mikołaja Nasuty (wg innych źródeł - pierwsze wzmianki o Białej pochodzą z 1428 roku, kiedy to Mikołaj Nasuta otrzymał od księcia Witolda „dwór w Białej w powiecie brzeskim"), następnie jego syna Jana, namiestnika brzeskiego i starosty grodzieńskiego. Odziedziczona przez córkę Jana, Annę, zamężną z Janem Juriewiczem Zabrzezińskim (zm. 1508), woj. trockim, który 1499 uzyskał od w. ks. lit. Aleksandra potwierdzenie nadania wszystkich dóbr po Nasutach. Od 1508 własność Jerzego Iwanowicza Ilinicza (wg niektórych źródeł to on nadał osadzie prawa miejskie), starosty brzeskiego (zm. 1526), który 1522-25 ufundował tu pierwszy kościół p.w. Panny Marii i św. Jadwigi i nadał mu wieś Grabanów oraz dziesięcinę z miasta Białej. 1522 w skład dóbr Biała wchodziły wsie: Sitnik, Łukowce, Worgule i Grabanów, dziedziczone przez: Jana, Szczęsnego i Stanisława Iliniczów, Jadwigę zamężną z Janem Abramowiczem Ezofowiczem oraz Helenę (Hannę) zamężną z Piotrem Kiszką, woj. połockim, starostą żmudzkim. Miasto przypadło Stanisławowi, po którego śmierci 1536 podzielone pomiędzy Piotra Kiszkę i Szczęsnego Ilinicza, następnie jego syna Jerzego Ilinicza, woj. brzesko-lit. Pod wpływem jego protektora, Mikołaja Radziwiłła „Czarnego", od ok. 1550 ośrodkiem kalwinizmu, propagowanego przez Hieronima Piekarskiego i Jana Falconiusa, a następnie ośrodek arianizmu. 1582 notowana tu cerkiew prawosławna. Po śmierci Jerzego Ilinicza 1583 jego cześć odziedziczył Mikołaj Krzysztof Radziwiłł "Sierotka" (wg innych źródeł - w 1566?), który w 1594 odkupił też część należącą do spadkobierców Kiszków, stając się właścicielem całego miasta i dworu. Od tej chwili przez ponad 3 wieki (do 1813) całość dóbr zw. hrabstwem bialskim w posiadaniu Radziwiłłów z linii nieświeskiej, z rodem których związały się nierozerwalnie losy miasta. 1589 pożar miasta.

XVII w.

       W I poł. XVII w. duży rozkwit gospodarczy: od 1616 właścicielem Aleksander Ludwik Radziwiłł, który wybrał miasteczko na główną siedzibę, 1621 nadał mu nowe prawa i przywileje oraz od 1622 wznosił okazałą rezydencję. 1628 założenie przez Krzysztofa Ciborowicza Wilskiego tzw. Akademii Bialskiej, szkoły, która rozpoczęła działalność w 1631. Pożary 1627, 1629, 1631, 1635. Splądrowana przez wojska kozackie 1648. 1654-80 właścicielem Michał Kazimierz Radziwiłł, hetman polny lit. Poważne zniszczenia miasta w wyniku najazdów: 1657 wojsk Rakoczego (w trakcie potopu szwedzkiego), 1660 wojsk rosyjskich Iwana Chowańskiego, następnie odbudowa z inicjatywy Michała Kazimierza Radziwiłła i jego żony Katarzyny z Sobieskich, która m.in. 1671 ufundowała tu klasztor reformatów. Od 1680 własność małoletniego Karola Stanisława Radziwiłła, zarządzana przez jego matkę Katarzynę z Sobieskich, wówczas ograniczenia przywilejów dla ludności żydowskiej i nadanie przywileju cechowi szewców. 1694-1719 pod rządami Karola Stanisława Radziwiłła, kanclerza w. lit., który 1690 ufundował klasztor bazylianów, drewniany klasztor Sióstr Miłosierdzia św. Wincentego a Paulo (szarytek) i kaplicę p.w. św. Karola Boromeusza.

XVIII w.

       1702-7 miasto kilkakrotnie pustoszone w trakcie wojny północnej, szczególnie 1706 przez wojska szwedzkie pod dowództwem gen. Johanna Augusta Meyerfelda (Meijerfeldta). Od 1719 pod rządami Anny z Sanguszków, wdowy po Karolu Stanisławie Radziwille, odbudowa i ponowny rozkwit gospodarczy, utworzenie manufaktur: kobierniczej (1721), sukiennej (1732), kilimów (1733), fajansu (1738) i hafciarni. 1725 Biała liczyła 72 włóki miejskie i 185 domów (w tym 57 żydowskich), zaś w 1742 - 202 domy (112 żydowskich). Od 1747 własność Hieronima Floriana Radziwiłła (zm. 1760), chorążego lit., który podjął szereg inicjatyw budowlanych i gospodarczych, m.in. odbudowę zamku, budowę koszar, nowych warsztatów sukienniczych i browarów, a po pożarze 1749 projekty przekształcenia miasta na wzór Koszalina, być może autorstwa arch. Jana Henryka Klemma, z zabudową domami konstrukcji szachulcowej (zrealizowano 12) i ozdobieniem rynku posągiem konnym księcia (wg proj. arch. Joachima Daniela Jaucha i modelu rzeźbiarza Jana Jerzego Plersza). 1747-58 budowa nowego kościoła i klasztoru bazylianów. 1760-62 na krótko kolejnym właścicielem miasta Michał Kazimierz "Rybeńko", hetman w. lit., po nim od 1762 Karol Stanisław Radziwiłł "Panie Kochanku", woj. wileński. Rozwój miasta przerwany 1764 najazdem Jana Mikołaja Chodkiewicza, starosty wielońskiegp (żmudzkiego) i sekwestracją dóbr bialskich, które przejął Teodor Wessel, podskarbi kor., spadkobierca praw Marii Józefy z Wesslów Sobieskiej. Tego samego roku odsprzedane Ignacemu Ogińskiemu, marszałkowi lit. 1767, odzyskane przez Karola Stanisława Radziwiłła i ponownie utracone 1769 po upadku konfederacji barskiej. 1769-72 wielokrotnie pustoszone. Od ok. 1775 w zarządzie Mikołaja Radziwiłła, opiekuna małoletniego Hieronima Wincentego. 1775 wielki pożar i niemal całkowity upadek miasta. 1778 objęte przez Hieronima Wincentego Radziwiłła i odbudowa przerywana pożarami, m.in. 1785, 1787, 1788 i powodzią 1788. Od 1786 pod rządami wdowy po Hieronimie Wincentym, Zofii Fryderyki z domu Thurn Taxis. 1794 zajęte przez wojska rosyjskie, 1796 włączone w obręb guberni lwowskiej zaboru austriackiego, od 1809 w granicach Księstwa Warszawskiego, następnie pod zaborem rosyjskim.

Biała Radziwiłłowska... bez Radziwiłłów

       1813 po śmierci ostatniego właściciela z rodu Radziwiłłów, Dominika Hieronima, dobra własnością jego córki Stefanii, która wniosła je w posagu mężowi ks. Ludwikowi Sayn-Wittgensteinowi, cesarskiemu generałowi (wg niektórych źródeł - dobra bialskie przeszły w jego ręce około 1817). 1818 duży pożar miasta, wówczas spłonęła dominująca zabudowa drewniana: 1819 odnotowano jedynie 27 murowanych budynków. 1822-23 budowa Traktu Brzeskiego przechodzącego przez Białą. 1830 pożar, który zniszczył ok. 30 procent zabudowy; zgodnie z zaleceniem Komisji Budowlanej odbudowano tylko murowane domy przy głównych ulicach. Wówczas rynek i ulice wybrukowane, wzniesione odwachy rogatkowe. 1833-35 przy pn. pierzei rynku budowa ratusza, zapewne proj. budowniczego powiatowego Stefana Koźmińskiego. 1860 kolejny pożar miasta. II poł. XIX w. ożywienie gospodarcze, rozwój przemysłu przetwórczego (młyny, olejarnie), na pd. od miasta powstaje przedmieście przemysłowe Wola, gdzie 1867 dworzec kolejowy linii warszawsko-brzeskiej i 1869 Zakłady Przemysłu Drzewnego H.B. Raabego. Wówczas też przekształcony zamek, częściowo na więzienie i szpital wojskowy, po 1883 rozbiórka jego korpusu. Ciężkie chwile przeżyła Biała pod koniec XIX wieku w okresie prześladowań unitów podlaskich.

       Od lat 60-tych XIX w. w Białej stacjonował garnizon, co w znacznym stopniu przyczyniło się do jej ekonomicznego rozwoju: w zach. części miasta (na pn. od ul. Warszawskiej) powstała dzielnica wojskowa z kolejno wznoszonymi przez prywatnych inwestorów kompleksami koszarowymi (1878 tzw. koszary artyleryjskie Szmula Piżyca, rozbudowane po 1900; 1901-3 koszary Heleny z Koganów Łysakowskiej, po 1903 tzw. koszary Kronsztejna); po 1900 w pn.-wsch. części miasta (na zach. od skrzyżowania ob. ul. Brzeskiej i Jana Pawła II) wzniesiono tzw. koszary piechoty Szmula Piżyca. Lata międzywojenne były okresem szybkiego rozwoju miasta. M.in. 1919-39 rozwój związany ze stacjonowaniem 34. pułku piechoty i dywizjonu 9. pułku artylerii lekkiej, dla którego obok dawnych koszar, przy ul. Warszawskiej, powstaje niewielkie osiedle wojskowe.

       W okresie międzywojennym wzniesiono liczne nowe obiekty publiczne, w tym elektrownię, sąd okręgowy, dwie szkoły powszechne, dom ludowy, nowy dworzec kolejowy i 1939 nowy dworzec autobusowy, proj. F. Bychańskiego. W tym okresie Biała była znaczącym ośrodkiem przemysłowym przede wszystkim dzięki Podlaskiej Wytwórni Samolotów (PWS). Wytwórnia lotnicza uruchomiona został we wrześniu 1924. Zajmowała 31 ha terenu (licząc z lotniskiem), ok. 15 000 m2 warsztatów i zatrudniała w połowie 1925 470 pracowników. Wokół PWS dynamicznie rozbudowywało się dawne przedmieście Wola, włączone po 1918 w granice miasta; powstało tu lotnisko, osiedle robotnicze i wille inżynierów. Po utworzeniu wytwórnia podjęła produkcję Potezów XV. W latach 1931-1939 PWS wyprodukowała 1537 samolotów oraz kilkadziesiąt szybowców. Głównymi konstruktorami byli : S. Cywiński, Z. Ciołkosz, A. Grzędzielski i A. Zdaniewski. Prace przerwało bombardowanie Luftwaffe 4 września 1939 kiedy zniszczeniu uległo ok. 70% fabryki a pozostałości zakładu zostały rozgrabione przez ZSRR po wkroczeniu Armii Czerwonej.

Ludność żydowska w Białej

       Pierwsze wzmianki o społeczności żydowskiej w Białej Podlaskiej (w języku jidysz - Biala d'Lita) pochodzą z 1621. Gmina istniała już w XVII w., podlegała wówczas gminie w Brześciu. W 1621 żyło w Białej 30 rodzin żydowskich, w roku 1730 - 870 Żydów. Przez wiele lat Żydzi stanowili większość mieszkańców miasta - w 1841 żyło tu około dwóch tysięcy dwustu Żydów, co stanowiło 61% wszystkich mieszkańców a w roku 1850 - 3500 Żydów (na 5540 ogółu mieszkańców), w tym liczne rodziny przedsiębiorców i przemysłowców. Znana fabryka wyrobów drzewnych rodziny Raabe produkowała na eksport. W roku 1921 było 6894 Żydów. W latach 1918-39 wychodziły cztery gazety w języku żydowskim. W końcu 1939 roku przesiedlono do Białej około 3000 Żydów z Suwałk i Serocka, następnie około 1000 Żydów, żołnierzy Wojska Polskiego, uwięzionych przez Armię Czerwoną. W 1941 roku hitlerowcy utworzyli getto. Przywozili tutaj Żydów z różnych stron Polski, w marcu 1943 roku było w Białej ogółem 8400 Żydów. W czerwcu 1943 roku Niemcy wysłali transporty Żydów do obozów zagłady w Oświęcimiu i Sobiborze, we wrześniu transport do Międzyrzecza i dalej do obozu zagłady w Treblince. Wkrótce nastąpiła ostateczna likwidacja getta i deportacja pozostałych Żydów do obozu zagłady na Majdanku pod Lublinem. Około 30 Żydom udało się uciec z transportów, doczekali oni w ukryciu wolności (wg innych źródeł - getto w latach 1940-42).

       W Białej urodził się Apolinary Hartglas (1883-1951), prawnik, działacz niepodległościowy i wybitny syjonista, autor pamiętników. Na wsch. od rynku pozostałości dzielnicy żydowskiej, gdzie dawniej znajdowała się główna bożnica a czasie wojny - getto. Pierwszą synagoga w Białej Podlaskiej znajdowała się na wschód od Placu Wolności. Drewniany budynek spłonął w 1826. Na jej miejscu stanęła nowa murowana synagoga (w pierwszej połowie XIX w.?). Obok niej znajdował się bejt ha-midrasz wybudowany w 1892. Obie budowle zostały zburzone w czasie II wojny przez Niemców (w czasie likwidacji getta?). Miejsce w którym stała, ze względu na działający przy synagodze cheder - szkołę religijną dla chłopców - nazywa się współcześnie Plac Szkolny Dwór.

       Przed 1939 w Białej Podlaskiej istniało 5 synagog. Jeszcze od niedawna zachowały się budynki dwóch synagog, przy ul. Pocztowej 7 oraz przy ul. Łaziennej 2. Synagoga przy ul. Pocztowej 7 była drewnianym domem modlitwy, wzniesionym w pierwszej połowie XX w. (w I poł. XIX w.?). Prawdopodobnie należał do grupy chasydzkiej. Po wojnie do, niedawna zakład elektryczny. W 2004 budynek odzyskała Żydowska Gmina Wyznaniowa (?). Obecnie budynek nie istnieje, został rozebrany. Natomiast druga synagoga przy ul. Łaziennej 2 była murowanym domem modlitwy, wzniesionym w pierwszej połowie XX w. i należała do innej grupy chasydzkiej.  Podczas II wojny światowej zdewastowana, po wojnie przebudowana, do niedawna sklep. W roku 2004 również ten budynek odzyskała Gmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie (?), obecnie nie istnieje. Do dziś pozostał dawny Szpital Żydowski oraz teren dawnego kirkutu (bez zachowanych nagrobków).***

Zespół pałacowo-parkowy

       Na zach. od rynku pałacowo-parkowy zespół Radziwiłłowski, na planie gwiazdy pięcioramiennej, otoczony fortyfikacjami ziemnymi z bastionami, kurtynami i fosą, rozplanowanymi w oparciu o zabagnioną dolinę Krzny (z której odnogami skomunikowana była fosa). Zespół przylega do ulic Warszawskiej (od północy) oraz Zamkowej (od wschodu), od zachodu graniczy z zabudową miejską (m.in. dawny "Dom Partii"), a od południa z doliną rzeki Krzny. Budowę zespołu rozpoczął w XVII w. Aleksander Ludwik Radziwiłł a kontynuowali ją jego następcy. Na początku XVIII w. uzyskał on swój ostateczny architektoniczny wygląd. Wybudowany w jego obrębie (dziś już nie istniejący) pałac z XVII w. stanowił obiekt o wyjątkowej klasie artystycznej.

Historia

       Dwór nad Krzną notowany 1499, następnie wzmiankowany 1568 w testamencie Jerzego Ilinicza. Budowa zamku wg proj. Pawła Negroniego (Murzyna), rozpoczęta 1622 z fundacji Aleksandra Ludwika Radziwiłła, ukończona zapewne przed poł. XVII w. Prace budowlane prowadzone przez budowniczego książęcego Lenarta. Jednocześnie wznoszone kaplica, 1653-54 ziemne obwarowania bastionowe, wieża zamkowa oraz założony ogród, w związku z którym notowany ogrodnik Nicoli. Zamek otrzymał formę późnorenesansową; murowany z cegły, otynkowany, na planie prostokąta z czterema ośmiobocznymi wieżami na narożach. Trójkondygnacyjny korpus, z elewacją frontową zwieńczoną szczytem, z loggią arkadową wspartą na filarach, nakryty łamanym dachem, ujęty dwukondygnacyjnymi galeriami arkadowymi, zakończonymi zachowanymi wieżami. W II poł. XVII w. nie prowadzono większych prac budowlanych, jedynie z inicjatywy Katarzyny z Sobieskich Radziwiłłowej dekoracja malarska wyk. 1675 przez Stefana Floriana Paszkowskiego. Ok. 1689 arch. Józef Belotti zatrudniony do budowy pałacyku w ogrodzie, zapewne na terenie zamkowym. Od 1698, za Karola Stanisława Radziwiłła, kończona wieża wg planów arch. Andrzeja Jozefata Jeziornickiego, 1699 budowa oficyn, apteki, laboratorium i skarbczykow. Prace te trwały do 1706, kiedy zamek wraz z całym miastem spustoszony przez wojska szwedzkie. Odbudowa z inicjatywy Anny z Sanguszków Radziwiłłowej, 1722-24 prace remontowe pod kierunkiem majstra Stefana Olszewskiego, wówczas wzniesiona pomarańczarnia i oficyny. W latach 30-tych i 40-tych XVIII w. gruntowne przekształcenie wnętrz zamkowych, 1737 pod kierunkiem arch. Jeana Deshomme'a, m.in. reperacja i obijanie blachą wież, urządzony Złoty Gabinet Chiński, przy pracach tych zatrudnieni m.in.: malarze Karol Gadomski, Stefan Cybulski, Rusiecki, Błażej Szelągowski (Szylingowski), Jan Konrad Blank i Ernest, sztukatorzy i rzeźbiarze: Dominik Cioli, Cyryl Malawski, Franciszek Bartłomiej Kwiek (Kwick, Kwik) (1743), snycerz Franciszek Pőrnich (1743-46). Nadzór architektoniczny nad przebudową i pracami remontowymi sprawowali architekci i inżynierowie: Aleksander Goffaux, Aleksander von Berg i Jean Deshomme. W tym czasie wzniesiono groty w ogrodzie zamkowym i zawieszono zegar nad bramą (1738). 1730-36 wzmiankowany arch. Wincenty Rachetti. 1740-41 restauracja pod kierunkiem arch. Aleksandra Goffaux, wówczas wykonane freski (także w kaplicy), mal. Antonio Mellano. Z inicjatywy Hieronima Floriana Radziwiłła ok. 1746-50 projekt rozbudowy na monumentalny pałac, być może arch. Carla Friedricha Pőppelmanna, niezrealizowany. 1747 rozpoczęta przebudowa wg proj. Aleksandra Goffaux, Wołodzkiego i Jakuba Korwin Pawłowskiego, plany te, zrealizowane częściowo, pod kierunkiem Plintznera, nie zmieniły zasadniczo wyglądu zamku; 1749 zatrudniony tu również Jan Henryk Klemm, architekt nadworny Jana Klemensa Branickiego.

       Po 1760 z inicjatywy Michała Kazimierza Radziwiłła następna przebudowa: podwyższenie loggi o jedną kondygnację, przekształcenie dachów i heraldyczna dekoracja sztukatorska szczytu fasady, oraz prace przy wystroju wnętrz. 1761 notowany ogrodnik Carl Georg Knackfuss. 1763 rozpoczęcie budowy nowej oficyny proj. arch. Macieja Tadeusza Jakimowicza. Zniszczony w 1764 w czasie zajazdu Jana Mikołaja Chodkiewicza i w czasie Konfederacji Barskiej, następnie restaurowany, robotami kierował Józef Niewiadomski. Po śmierci Dominika Radziwiłła od 1813 własność jego córki Stefanii (zm. 1832) zamężnej z Ludwikiem Sayn-Wittgensteinem, a następnie ich syna Piotra, po którego bezpotomnej śmierci w posiadaniu jego siostry Marii (zm. 1897),zamężnej 1847 z ks. Chlodwigiem Karlem Viktorem Hohenlohe-Schillingsfürst. W XIX w. nie zamieszkany, popadł w ruinę, co najmniej do 1874 wieża i część oficyn użytkowane jako więzienie. Po 1883 główny korpus zamku rozebrany na cegłę (na planie 1928 widoczny jeszcze jego narys.) 1898 kupiony przez Helenę z Koganów Kazimierzową Łysakowską. 1906 spłonęła górna partia wieży bramnej, następnie zrekonstruowana. W 1912 dobra zakupione przez Alberta Wielopolskiego, 1922 własność Powiatowego Związku Samorządowego, wówczas gruntowna rekonstrukcja założenia, m.in. dwie oficyny pn. przekształcone i nadbudowane o jedno piętro, być może wg proj. Adolfa Szyszko-Bohusza, odbudowa szyi bramnej. Na dawnym dziedzińcu zamkowym założony park, przekształcony 1958 wg proj. Gerarda Ciołka. 1965 na miejscu pn.-zach. pozostałości dawnych fortyfikacji wzniesiony amfiteatr, gruntownie przebudowany i rozszerzony 2002-3 wg proj. arch. Kazimierza Butelskiego i Michała Chrzanowskiego, w tym samym czasie zamknięcie dziedzińca ogrodzeniem z ażurową brama na murowanych filarach, przeniesioną sprzed kościoła poreformackiego.

Zespół pałacowy dziś

       Ob. siedziba instytucji samorządowych i państwowych, m.in. Muzeum Południowego Podlasia, dawnej Biblioteki Wojewódzkiej, Szkoły Muzycznej, Narodowego Funduszu Zdrowia. 2004-5 projekt rewaloryzacji zespołu wyk. arch. Anna i Dariusz Królowie. Położony na wzgórzu nad doliną rzeki Krzny, przy trakcie Brześć-Warszawa. Z dawnego założenia zamkowego zbudowanego w XVII w. przez Aleksandra Ludwika Radziwiłła pozostały do dziś niestety zaledwie: 1. kordegarda, 2. brama wjazdowa, 3. wieża bramna, 4. skrzydło zach. z wieżą, 5. oficyna pn.-zach., 6. oficyna pn.-wsch., 7. wieża wsch., 8. kaplica zamkowa. Ob. cały teren w obrębie fosy tworzy nieregularne założenie parkowe (park miejski na terenie dawnego dziedzińca zamkowego rośnie od 1922, wyraźny pusty obszar w miejscu dawnego ogrodu włoskiego, zachowane okazy pomnikowego starodrzewia - z XIX w.?).

       Dawne założenie zamkowe otwarte od pd. (gdzie rozciągały się bagna rzeki), od pozostałych stron zamknięte pięcioma bastionami uformowanymi na narysie nieregularnego pięciokąta, stanowiącego rzadki przykład umocnień wybudowanych wg założeń tzw. szkoły staroholenderskiej. Zachowane resztki fosy i ziemnych umocnień bastionowych 1653-54, trzy bastiony: pn.-wsch. i pn.-zach. niewypełnione ziemią, oraz pn. pełny, a także kurtyny pn. i wsch. Na osi pn.-pd. umieszczony był korpus główny z dziedzińcem, wieża przejazdowa i środkowy bastion. Dojazd od wsch. prowadził przez monumentalną bramę wjazdową, połączoną z wieżą półkoliście wygiętą szyją. Między dwoma częściami skrzydła pn. znajdował się wjazd na dawny dziedziniec paradny, ujęty od zach. długim parterowym skrzydłem, od wsch. parkanem ze sztachet żelaznych na murowanym cokole (którego ślady fundamentów zachowane do dziś).

       Od ul. Warszawskiej neobarokowa nowa kordegarda, po 1928. Murowana z cegły, otynkowana. Trójosiowa, kwadratowe filary zwieńczone gzymsami kryte daszkami namiotowymi z dachówki esówki.

       Brama wjazdowa barokowa, jeden z najpiękniejszych portali w Polsce, z kolumnową fasadą zdobioną licznymi elementami dekoracyjnymi, takimi jak popiersia, panoplia, płaskorzeźby. Proj. Augustyn Locci Mł. ok. 1674-75 lub Andrzej Jozefat Jeziornicki ok. 1699-1701, attyka z lat 30-tych XVIII w. Frontem zwrócona na wsch. Brama murowana z cegły, otynkowana, z zastosowaniem piaskowca we fragmentach architektonicznych i dekoracyjnych, boniowana. Z fasadą (osłaniającą prostokątne wnętrze) w formie łuku triumfalnego w porządku doryckim, jednokondygnacyjna z attyką, trójosiowa, nad szerszą częścią środkową trójkątny ogzymsowany naczółek nałożony na attykę. Podzielona parami kolumn na wspólnych cokołach, wspierającymi wyłamane belkowanie z dekoracją panopliową w metopach. W części środkowej zamknięty półkoliście otwór bramny, w profilowanym obramieniu z wolutowym kluczem. Na osiach przęseł bocznych niskie, prostokątne przejścia z odcinkami profilowanego gzymsu w nadprożach, powyżej kompozycje rzeźbiarskie - nad gładkimi prostokątnymi płycinami ujęte panopliami tonda z personifikacjami: po lewej Sprawiedliwości i po prawej Męstwa, nad którymi w prostokątnych płycinach biusty Marsa i Minerwy na konsolkach w formie maszkaronów, zwieńczone panopliami z tarczami: o kształcie h. Janina, na której h. Radziwiłłów i egida z głową Meduzy. Cokoły filarków w attyce pokryte płaskim reliefem regencyjnego ornamentu cęgowego. Stanowi zamknięcie półkoliście wygiętej szyi bramnej, łączącej ją z wieżą bramną.

       Wieża bramna (zwana wartowniczą) barokowa, XVII w. (wg niektórych źródeł - z I poł. XVII w.), wypalona pocz. XX w., przed 1915 szyja bramna rozebrana do fundamentów. W czasie odbudowy zrekonstruowany hełm z latarnią. Murowana z cegły, otynkowana. Dolna część na rzucie zbliżonym do kwadratu, dwukondygnacyjna, trójosiowa, trzytraktowa, z wtopioną na osi kwadratową sześciokondygnacyjną wieżą, od pn. połączona z bramą ćwierćkolistą szyją, przesklepioną kolebką. W dwóch dolnych kondygnacjach pomieszczenia częściowo sklepione, w przyziemiu na osi przejazd, sklepiony kolebką, ob. zamurowany. Okna prostokątne, w rozglifionych wnękach, w ostatniej kondygnacji okulusy. Elewacje wieży opięte parami lizen, zwieńczone gzymsem. Przekryta niskim dachem namiotowym z blachy, zwieńczona wydatnym barokowym hełmem z latarnią. Obecnie mieści Muzeum Południowego Podlasia, z cenną kolekcją ikon. Stanowi wciąż dominujący element wysokościowy w panoramie miasta.

       Brama i wieża połączona są ćwierćkolistą szyją bramną, odbudowaną po 1922. Jest to unikalna w Polsce budowla z krzywym korytarzem o wielkości 1/4 koła (wewnątrz ekspozycje Muzeum). Mogła pełnić zarówno funkcje obronne jak i artystyczne - goście zamku najpierw przejeżdżali przez monumentalną bramę, ukazującą świetność rodu, następnie przebywali długi odcinek pogrążeni niemal w ciemności, by nagle przez wieżę bramną wyjechać na ogromny, zalany słońcem dziedziniec zamkowy... na którego końcu rozpościerała się potężna, majestatyczna bryła zamku.

       W głębi parku wieżyczka wschodnia, pierwotnie w d. skrzydle wsch. (zakończenie połączonej z zamkiem galerii), ob. wolnostojąca. Barokowa, po 1622. Murowana z cegły, otynkowana. Na planie kwadratu, dwukondygnacyjna, podpiwniczona, wewnątrz z kopułą pogrążoną w dachu, zwieńczona ośmioboczną latarnią z czterema lukarnami. Otwory zamknięte półkoliście, w rozglifionych wnękach. Wejścia prostokątne w ścianie pd., w drugiej kondygnacji otwór zapewne prowadzący kiedyś do loggi korpusu zamku, w głębokiej wnęce zamkniętej odcinkowo, ujętej parami pilastrów toskańskich na wspólnych cokołach, zwieńczonych belkowaniem. Dach namiotowy z lukarnami, kryty blachą, latarnia zwieńczona niskim, kopułkowym hełmem z iglicą. Wewnątrz kopuły i latarni dekoracja sgrafittowa z pasów roślinnych, symetrycznych motywów taśmowych i medalionów z h. Radziwiłłów, późnorenesansowa, po 1622, konserwowana 1954-55 przez zespół pod kierunkiem Bohdana Marconiego i Hanny Jędrzejowskiej.

      Skrzydło zach. barokowe, koniec XVII w., przekształcone po 1922, remont 2000-2003. Murowane z cegły, otynkowane. Na planie wydłużonego prostokąta, z kwadratową wieżą w narożniku pd.-wsch. (po 1622) oraz prostokątnym, poprzecznie ustawionym niższym aneksem, współczesnym. Parterowe, z wtórnie zaadaptowanym poddaszem, częściowo podpiwniczone, dwutraktowe. W planie sześciokrotnie powtórzony układ z sienią przelotową i czterema lokalnościami po bokach, częściowo sklepionymi. Elewacja wsch. 34-osiowa, dzielona lizenami, zwieńczona wydatnym belkowaniem i wysoką attyką z gzymsem. Elewacja zach. 37-osiowa, o nieregularnym układzie okien. Aneks trój- i dwuosiowy, bez podziałów architektonicznych. Dach dwuspadowy, kryty blachą. Wieża dwukondygnacyjna, z pogrążoną kopułą, zwieńczoną ośmioboczną latarnią z czterema lukarnami w połaciach dachu; we wnętrzu kopuły i latarni pozostałości dekoracji sgrafittowej analogicznej jak w wieży skrzydła wsch. Obecnie mieści między innymi oddział NFZ i MOK.

       Oficyna pn.-wsch. (d. odwach), barokowa, koniec XVII w., gruntownie przekształcona po 1922, najpewniej wg proj. Adolfa Szyszko-Bohusza, z nadbudową dwóch górnych kondygnacji. Ob. neobarokowa. Murowana z cegły, otynkowana. Na planie wydłużonego prostokąta, przy którego krótszych bokach prostokątne węższe aneksy, mieszczące klatki schodowe, poprzedzone filarowym podcieniem. Piętrowa, z poddaszem z wystawkami. Jednotraktowa, z korytarzem sklepionym kolebkowo-krzyżowo, pierwotnie zapewne otwartą galerią. Elewacje zwieńczone uproszczonym belkowaniem, pd. trzynastoosiowa, z pseudoryzalitami: trójosiowy środkowy, dzielony pilastrami, z trójkątnym naczółkiem, poprzedzony czterokolumnowym toskańskim portykiem z balkonem; skrajne jednoosiowe, ujęte pilastrami w wielkim porządku, zwieńczone niskimi naczółkami o łuku odcinkowym. Otwory prostokątne, w aneksach w górnej kondygnacji owalne, w polu szczytów koliste. Obecnie Miejska Biblioteka Publiczna.

       Oficyna pn.-zach. (d. skarbiec) - gruntownie przekształcona po 1922, najpewniej wg proj. Adolfa Szyszko­Bohusza, z nadbudową drewnianej, otynkowanej górnej kondygnacji, usuniętej podczas remontu 1993. Połączona ze skrzydłem zach. Pierwotnie analogiczna do oficyny pn.-wsch. Elewacje gładkie, bez cech stylowych, zwieńczone wydatnym gzymsem, kondygnacje rozdzielone szerokim pasem ujętym gzymsami; w dolnej kondygnacji elewacji pn. wysokie okna zamknięte półkoliście, w ślepych arkadach. Obecnie mieści się tu Szkoła Muzyczna.

       Wg innych źródeł - oficyny i skrzydło, flankujące dawny dziedziniec, wybudowane przed 1709.

       Kaplica zamkowa p.w. św. Jozafata w tradycji gotyckiej, I poł. XVII w. (późnorenesansowa?, wg niektórych źródeł - z ok. 1620). Orientowana, murowana z cegły, otynkowana. Na planie prostokąta, dwuprzęsłowa, oszkarpowana. Sklepiona kolebką. Elewacja frontowa zwieńczona trójkątnym szczytem z trzema wysokimi blendami zamkniętymi półkoliście. Dach dwuspadowy, kryty dachówką. Na wewnętrznych ścianach bocznych rokokowa polichromia.

       Na fragmencie wału ziemnego, na wsch. od bramy wjazdowej, figura Matki Boskiej. Betonowa, ufundowana w pocz. XX w. przez Helenę z Koganów Łysakowską.

        W pd.-wsch. części parku zamkowego figura św. Karola Boromeusza. Wzniesiona po 1918 zapewne w związku z restytucją szarytek do szpitala p.w. św. Karola Boromeusza. Betonowa, w formie smukłego murowanego, otynkowanego obelisku na wysokim, dwustopniowym, kwadratowym cokole, ze stojącą na szczycie figurą świętego.

       Ponadto na ternie zespołu przy wieży bramnej (Muzeum Pd. Podlasia) znajdują się następujące obiekty: zegar słoneczny (współczesny?), lufy armatnie - działa wycofane z twierdzy brzeskiej, stanowiące pierwotnie ogrodzenie pomnika w Polatyczach (postawionego w 1894) oraz tzw. "kamienna baba" (kamień o wys. 87 cm), przeniesiona z Cieleśnicy. Przy wjeździe na teren zespołu duży głaz - "pomnik" województwa bialskopodlaskiego, istniejącego przed reformą administracyjną.

Zabytki sakralne

Kościół par. p.w. św. Anny

Historia

       Przy głównym trakcie na zach. od rynku dawna fara - kościół św. Anny. Pierwszy drewniany kościół 1522-25 fundacji Jerzego Iwanowicza Ilinicza, 1525 erygowana parafia p.w. N.P. Marii i św. Jadwigi. Przed poł. XVI w. zamieniony na kalwiński przez proboszcza-konwertytę Hieronima Piekarskiego. Ok. 1550 spalony. Na jego miejscu 1572 budowa murowanego zboru ariańskiego. Po 1590 ponowne erygowanie parafii rz.-kat, 1596-1603 budowa murowanego kościoła z fundacji Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła „Sierotki", być może z uwzględnieniem murów zboru, rozbudowanego o prezbiterium, zakrystię, skarbiec oraz chór muzyczny, wówczas notowani budowniczowie Andrys (Andrzej) z Lublina i radziwiłłowski Lenart. Konsekrowany 1603 p.w. św. Anny, prace wykończeniowe do 1605. 1625 dobudowa kaplicy pd. (Różańcowej) z fundacji Tekli z Wołłowiczów Radziwiłłowej. Zniszczony w czasie wojny 1655-60. W aktach wizytacji 1662-64 notowany zespół pięciu ołtarzy: główny snycerski św. Anny, boczne murowane: Matki Boskiej Różańcowej, Zdjęcia z Krzyża, Przemienienia Pańskiego i św. Anny w kaplicy. Ok. 1670 gruntowny remont, 1671 z fundacji Katarzyny z Sobieskich Radziwiłłowej wykonana dekoracja freskowa, 1683-90 wzniesienie sygnaturki, następnie remont dachu oraz wykonane nowe ołtarze i obrazy; ok. 1694 remont kościoła. Przed 1719 dobudowa kaplicy pn. p.w. św. Jana Kantego (tzw. Radziwiłłowskiej) z fundacji Karola Stanisława Radziwiłła, wzorowanej na wcześniejszej kaplicy Różańcowej, z dekoracją stiukową wyk. Francesco Maino. 1738 pożar, po nim prace remontowe przy ołtarzach, gzymsach i kolumnach, sztukator Blasius Hoselbändel; od 1739-40 pod kierunkiem majstra murarskiego Carla Prőla {Preela, Proehla), m.in. remont sklepienia w prezbiterium oraz gruntowny remont kaplic wraz z wykonaniem nowej dekoracji malarskiej i stiukowej, ołtarze wyk. Franciszek Kwiek i Donat. Kolejny remont 1760. Po śmierci Karola Stanisława Radziwiłła „Panie Kochanku" (zm. 1790) popada w zaniedbanie. Ok. 1850 stan kościoła był bardzo zły, m.in. konieczne było zamurowanie okien do połowy wysokości. Po 1872 jedyny kościół rz.-kat. w Białej, do którego przeniesiono część wyposażenia z zamkniętych świątyń. 1873-74 gruntowny remont z funduszy pozyskanych przez społeczny Komitet Restauracji Kościoła św. Anny; pod kierunkiem budowniczego Maksymiliana Pawłowskiego wymiana więźby dachowej, budowa murowanego chóru muzycznego, przekształcenie i odnowienie kaplic, przebudowa kruchty, budowa ogrodzenia. Projekty rozbudowy kościoła: 1895 neobarokowy Maksymiliana Pawłowskiego i ok. 1905 neogotycki Władysława Wołłodki, niezrealizowane. Kolejne remonty: 1881, 1900 (wówczas olejne przemalowanie malowideł w kopule kaplicy św. Jana Kantego), 1913, 1985, 2000 remont dzwonnicy i ogrodzenia, 2001 konserwacja malowideł w kaplicy św. Jana Kantego.

       Na ścianie zew. kościoła dwie tablice związane z II WŚ. Jedna (na elewacji frontowej) poświecona "Mieszkańcom Białej za serce i opiekę okazaną powracającym z obozów w ZSRR do ojczyzny w latach 1946-47 - wdzięczni zesłańcy z Borowicz i Swierdłowska. Na drugiej (na elewacji południowej)- "Żołnierze OP Lecha 34 PP Armii Krajowej w Akcji "Burza" 20-26 VII 1944"; na tablicy następujące nazwiska: por. Franciszek Bartosik ps. "Szczyt", kpt. Stanisław Chmielarski ps. "Lech", por. Józef Wielgoszak ps. "Jarząb"; poniżej: Augustynowicz Karol "Biały", Berger Zenon "Orzeł", Bernard Henryk "Heniek", Buchowiecka Janina "Jagoda", Chwalczuk Czesław "Łoś", Czeranowski Feliks "Burza", Czyżan Alfons "Zbieg", Czyżewicz Milada "Dzikuska", Darczuk Witold "Sęp", Denisiuk Piotr "Wilk", Derlukiewicz Wacław "Zagłoba", Domański Zdzisław "Gorzki", Fabich Zbigniew "Bobik", Głogowski Stanisław "Szarota", Grabowski Paweł "Podmuch", Izdebski Czesław "Laufer", Jobda Zdzisław "Tur", Kajczuk Stefan "Buk", Klujewski Eugeniusz "Szczupak", Kołodziejski Stanisław "Sten", Kryński Stefan "Stefan", Krzywda Zbigniew "Pająk", Księżopolski Jerzy "Roman", Kunicki Zdzisław "Liść", Kowalewski Stanisław "Korcz", Legut Zbigniew "Korzeń", Lesiuk Zygmunt "Zalotny", Lipko Bogdan "Poręba", Marczuk Józef "Wiśnia", Markowski Zygmunt "Rysiek", Michałowski Mieczysław "Kran", Mioduszewski Zdzisław "Pszczółka", Napieralski Stanisław "Pietka", Nazarewicz Jan "Prawdzic", Niczyporuk Michał "Kurek", Nowostawski Stanisław "Szura", Olszewski Ryszard "Sarna", Pałka Edward "Szary", Polubiec Bolesław "Nawrot", Radominski Mirosław "Brzoza", Ruszczuk Zdzisław "Jasmin", Sacewicz Paweł "Kropka", Sadownik Bogdan "Bobek", Sobiech Tomasz "Równy", Sobocki Jerzy "Kowboj", Schecker Bronisława "Sława", Spryszynski Józef "Narbut", Stafijowski Jan "Głośny", Szerszenowicz Stanisław "Szreniawa", Szudejko Tadeusz "Dąb", Tuszyński Andrzej "Zamek", Walawski Zdzisław "Szczęsny", Waniek Jan "Robak", Wiśniewska Alina "Bajka", Wiśniewski Zbigniew "Żbik", Zaniewicz Henryk "Jarema", Zieliński Edward "Ostatni", Ziółkowski Zygmunt "Mewa", Żeczowski Tadeusz  "Jastrząb".

       Również wewnątrz kościoła tablica, poświęcona "Żołnierzom oddziału partyzanckiego 34 pułku piechoty 9 podlaskiej dywizji Armii Krajowej poległym w walce o wolność i niepodległość ojczyzny podczas II Wojny Światowej [z nazwiskami, stopniami wojskowymi poległych i miejscem ich śmierci] oraz wszystkim pozostałym, którzy oddali życie za Polskę w kraju i na obczyźnie Cześć ich pamięci - Towarzysze broni, lipiec 1980".

       Poza tym na elewacji frontowej cztery tablice: "Pamiątka misji świętych ku czci Najświętszego Serca Jezusowego oo. Jezuici 4-11 [?] VI 1978 Potrzeba Chryste abyś był w domach naszych", tabliczka z 1989 "Kto was przyjmuje Mnie przyjmuje Mt. 10, 40", tablica: "Bohaterskim Unitom Podlaskim którzy w latach 1874-1905 przychodzili do tego kościoła by umocnić swoją wiarę i w niej trwać - tablicę tę umieszczamy podczas misji i peregrynacji Krzyża Pratulińskiego wraz z relikwiami bł. Męczenników Podlaskich Biała Podlaska 6-13 IV 1997 parafianie" oraz tablica "Ciebie Boga wysławiamy od 400 lat istnienia tej świątyni pod wezw. św. Anny ufundowanej przez księcia Mikołaja S. Radziwiłła - Biała Podlaska parafianie" (na tablicy wizerunek znajdującego się przed kościołem krzyża, po którego bokach daty AD. 1596 i AD. 1996 oraz herby - Radziwiłłowski i miasta).

       Na elewacji przedsionka data 1873 a na elewacji głównego korpusu - daty 1572-1596-1872-1913, poniżej data 1948, jeszcze niżej - 1985.

Architektura

       Orientowany, manierystyczno-wczesnobarokowy. Murowany z cegły, otynkowany. Na planie krzyża, jednonawowy. Nawa trzyprzęsłowa, z parą kwadratowych kaplic przy przęśle wsch., dwukrotnie szerszym od pozostałych, od zach. prostokątna kruchta; prezbiterium węższe, jednoprzęsłowe, zamknięte półkolistą apsydą, wysokością równe nawie, po jego bokach prostokątne zakrystie (pn. dwudzielna); pod prezbiterium krypta, ob. niedostępna. Prezbiterium otwarte do nawy i apsydy półkolistymi arkadami o łuku podwyższonym; analogicznymi arkadami otwarte kaplice, wewnątrz o ściętych narożach. Ściany nawy rozczłonowane szerokimi półfilarami, nad którymi wyłamany wydatny gzyms. W przęśle zach. murowany chór muzyczny wsparty na potrójnej arkadzie o filarach opiętych pilastrami toskańskimi, podsklepiony kolebkowo, parapet pełny z płycinami na osiach pilastrów. Wsch. przęsło nawy sklepione krzyżowo, dwa pozostałe, prezbiterium i zakrystie - kolebkami z lunetami, w kaplicach kopuły z latarniami, kruchta ze sklepieniem krzyżowym. Okna wydłużone, zamknięte półkoliście. Portale, ok. 1600, piaskowcowe, prostokątne, profilowane, zamknięte odcinkiem belkowania: 1-2. w prezbiterium; 3. z kruchty do kościoła, konserwowany 2004. Elewacje zwieńczone gzymsem, nawa opięta dwuuskokowymi szkarpami, od frontu na narożach zdwojonymi. Fasada płaska, jednokondygnacyjna, trójosiowa, poprzedzona kruchtą, po bokach której półkoliście zamknięte nisze, zwieńczona trójkątnym wysokim szczytem ujętym na skrajach w czworoboczne filarki z obeliskiem, w polu szczytu okno zamknięte odcinkowo, w uszakowym obramieniu, między parą zdwojonych pilastrów toskańskich połączonych gzymsem, na wierzchołku szczytu krzyż na postumencie. Kruchta, przebudowana 1873-74; dwukondygnacyjna, z fryzem z filarowych arkad w drugiej kondygnacji i gładkim trójkątnym szczytem; portal z boniowaną w tynku archiwoltą o spłaszczonym łuku półkolistym, na kolumnach toskańskich z czerwonego kamienia gotlandzkiego o kapitelach ozdobionych ornamentem okuciowym; prostokątny otwór wejściowy we wnęce zamkniętej odcinkowo, drugi w elewacji pd., w elewacji pn. okno zamknięte półkoliście. Elewacje kaplic na wysokim cokole wydzielonym gzymsem, zwieńczone belkowaniem, rozczłonowane pilastrami, w kaplicy pd. toskańskimi, z impostami, w kaplicy pn. uproszczonymi, o kapitelach z występów belkowania. Okna w profilowanych opaskach tynkowych. Dachy nad nawą, prezbiterium i kruchta dwuspadowe, nad kaplicami trójspadowe, kryte blachą. Nad nawą ośmioboczna wieżyczka na sygnaturkę, z cebulastym hełmem z wysokim żelaznym krzyżem. Nad kaplicami latarnie ośmioboczne, o oknach zamkniętych półkoliście, zwieńczone cebulastymi hełmami z krzyżem. Na dachu świątyni znajduje się krzyż, u którego podstawy widnieje leżący islamski złoty półksiężyc, umieszczony tam na pamiątkę zwycięstwa nad Turkami pod Wiedniem w 1683.

Wnętrze

       Ołtarz główny, barokowy, zapewne po 1738, murowany, marmoryzowany, jednokondygnacyjny, z parami kolumn kompozytowych, dźwigających belkowanie i przerwany odcinkowy naczółek z rzeźbami aniołów; zwieńczenie ujęte w odwrócone woluty, zamknięte zdwojonym gzymsem z nadwieszonym odcinkiem łuku, na którym glona promienista z Okiem Opatrzności; po bokach rzeźby śś. Piotr i Paweł, zapewne II poł. XVIII w.; w polu głównym obraz Ofiarowanie Marii, III ćw. XVIII w., w zwieńczeniu św. Anna Samotrzeć, zapewne współczesny ołtarzowi, pod którym kartusz z h. Radziwiłłów pod mitrą książęcą; tabernakulum barokowo-klasycystyczne, IV ćw. XVIII w., trójosiowe, z parą kolumn kompozytowych, wspierających wyłamujące się belkowanie z ćwierćkolistymi odcinkami naczółka, nisza tronu eucharystycznego i przęsła boczne zdobione lustrami; zwieńczone figurkami dwóch aniołków unoszących kielich z hostią. Ołtarze boczne: 1-2. barokowe po 1738, murowane, marmoryzowane, z parami kolumn kompozytowych i przerwanym belkowaniem, rozdzielonym glorią z obłoków zwieńczoną mitrą książęcą podtrzymywaną przez putta; mensy sarkofagowe, marmoryzowane, z kartuszami w technice scaglioli: w lewym z motywów cęgowych i liściastych, z gładkim polem, w prawym z hierogramem IHS; z obrazami, w lewym Przemienienie Pańskie, 1882, sygn. Adam Malinowski z Warszawy, w prawym św. Józef z Dzieciątkiem, pocz. XVIII w., przemalowany; na mensach relikwiarze drewniane w formie trumienek, regencyjne, II ćw. XVIII w.: św. Wiktorii oraz śś. Perpetuy i Felicyty; 3-4. w kaplicy pn., zapewne ok. 1739-40, wyk. przez Franciszka Kwieka i Donata, architektoniczne, jednokondygnacyjne, ujęte parami kolumn kompozytowych na tle zdwojonych pilastrów wspierających wyłamujące się belkowanie z przerwanymi odcinkowymi naczółkami, w których na tle okien glorie z obłoków z hierogramami Chrystusa i Marii; w pn. obraz Wizja św. Jana Kantego, 1911, sygn. Br[onisław] Wiśniewski, we wsch. Zdjęcie z krzyża, wg Jana Reisnera, II poł. XIX w.; 5-6. w kaplicy pd. murowane, o analogicznych strukturach, o dekoracji wiernie skopiowanej na wzór ołtarzy w kaplicy św. Jana Kantego, z obrazami: we wsch. Matka Boska Śnieżna (wg tradycji zwana Różańcową), przed 1662, w pd. Męczeństwo Unitów Podlaskich, 1997.

       Kaplica północna, p.w. św. Jana Kantego (Radziwiłłowska, fundacji Karola Stanisława Radziwiłła), to jedna z najcenniejszych kaplic późnorenesansowych na Podlasiu. Przekryta kopułą na pendentywach. W ścianach, zwieńczonych wydatnym gzymsem, z kartuszami na osi archiwolt, wysokie zamknięte półkoliście wnęki, mieszczące okna. Bogata dekoracja stiukowa, barokowa, przed 1719, wyk. Francesco Maino, gruntownie odnowiona i uzupełniana 1739-40, oraz 1873-74: w narożach prostokątne panneaux zamknięte nadwieszonymi łukami odcinkowymi; w pendentywach na odcinkach gzymsu półplastyczne rzeźby: śś. Jan Chrzciciel, Bonawentura, Teresa z Avila (?), Katarzyna Aleksandryjska (?) pomiędzy gałęziami palmowymi; w glifach okiennych obłoki z główkami puttów; na ścianach we wnękach motywy wanitatywne (czaszki, piszczele, księgi i kwiaty) nanizane kandelabrowo na szerokie wstęgi; na ścianie zach. poniżej okna prostokątne panneaux w profilowanej, ujętej przez putta ramie zwieńczonej mitrą książęcą na skrzyżowanych gałęziach palmowych, w którym zawieszone duże wotum w formie serca, złocone. Kopuła czwórdzielna dzielona stiukowymi pasami z ośmiobocznymi medalionami, podtrzymywanymi przez pary aniołów, ujętymi festonami, pomiędzy nimi duże trapezoidalne uszakowe panneaux z malowidłami. W podniebiu latami Gołębica Ducha Św. w glorii. Malowidła, przemalowane olejno ok. 1900, w panneaux: 1. Orzeł z h. Radziwiłłów, na piersi trzymający w szponach banderolę z inskrypcją: Hac monstrante viam migramus ad astra, na tle glorii z obłoków, za nim lecące białe gołębie; 2. Klęczący w zbroi, płaszczu i mitrze książę, zapewne Radziwiłł, z hełmem u stóp, z prawej strony u dołu płomienie, w których dusze czyśćcowe, u góry po prawej Chrystus; 3. Przedstawienie dusz czyśćcowych (?), po lewej wschodzące słońce, w tle antyczne ruiny, w górze dwa putta unoszące banderolę z inskrypcją: Populus qui amemabat in tenebris Deum; 4. Daniel w jaskini lwów i nadlatujący ku niemu anioł trzymający banderolę z inskrypcją Beatus qui intelligit super Egenum. W medalionach: 1. inskrypcja Eduxi eos de tenebris et umbrae mortis et vitae orvi disputae (?), 2. dusze czyśćcowe wzlatujące do nieba, z inskrypcją Ascendit in iubilo in voce tubae, 3. fama z trąbą, poniżej dusze czyśćcowe z inskrypcją Requiem post praeti signal, 4. Michał Archanioł walczący z szatanem, z inskrypcją Et missi eum in Abyssum; na filarze zach. Archanioł Michał wznoszący miecz, poniżej putto w mitrze książęcej podtrzymujące tarczę z kartuszem, w kartuszach na podłuczu arkady wejściowej malowidła, ol. na płótnie: 1. para czarnych orłów na gałęzi ponad gniazdem z pisklętami, powyżej pusta banderola, 2. dusze czyśćcowe w płomieniach adorujące kielich z hostią (banderola zamalowana), 3. dusze czyśćcowe modlące się do Boga Ojca, powyżej pusta banderola, 4. orzeł radziwiłłowski z mitrą nad skałą, na której czaszki, banderola pusta, 5. para białych orłów przy gnieździe z pisklętami, powyżej banderola pusta. Kaplica południowa (Różańcowa) - w narożach załamane filary, nakryte odcinkami belkowania, w trzonach wysokie konchowe nisze.

       Ambona barokowa, II ćw. XVIII w., o ośmiobocznym koszu wspartym na konsoli, na którym wtórnie umieszczone cztery rzeźby puttów, drzwi ujęte obramieniem z wici roślinnej z motywem winorośli i rogów obfitości, baldachim z lambrekinem, zwieńczony kabłąkami, na których poduszka z mitrą książęcą. Chrzcielnica neorokokowa, XIX/XX w., o zapiecku zwieńczonym wielobocznym baldachimem z lambrekinem i o ośmiobocznej czarze z nakrywą. Kropielnica barokowa, 1648, gruntownie odnowiona 2004, z kamienną misą ustawioną na prostopadłościennym trzonie, na którym od frontu wolutowy kartusz z h. Łuk (?), z siglami MMHS i majuskułową inskrypcją dewocyjną. Prospekt organowy, neobarokowy, 1873, pozostałość organów warszawskiej firmy Leopold Blomberg, z wykorzystaniem pięciu barokowych rzeźb muzykujących aniołków, ok. poł. XVIII w., instrument 1964, firmy Wiktor Przytulski. Konfesjonały: 1-2. rokokowe, IV ćw. XVIII w., konserwowane 2000 przez Jacka Jaworskiego; 3. eklektyczny, II poł. XIX w. Obraz Modląca się Maria, II poł. XIX w., inspirowany wczesnorenesansowym malarstwem włoskim. Rzeźby: z II poł. XVIII w.: 1. Matka Boska z Dzieciątkiem; 2. św. Sebastian; 3. św. Jan Nepomucen; 4. św. Hieronim; 5. św. Bonawentura; 6. św. Wawrzyniec; 7. krucyfiks późnobarokowy, XVIII w., prowincjonalny; 8-9. śś. Antoni Padewski i Franciszek, przed 1935, gipsowe, ofiarowane przez Marię Jankowską. Epitafia: 1. tablica, zapewne I poł. XVII w., z brunatnego marmuru, z majuskułową inskrypcją łacińską, zachowana fragmentarycznie, z nazwiskami Jeremiasza Wilczkowskiego na Wilczkowie, Bartłomieja Romera i Małgorzaty Kurowskiej; 2. ks. Tomasza de Stuart (Sztuart) Haliburton (zm. 1813), administratora diecezji łuckiej i proboszcza bialskiego, z piaskowca, z napisem majuskułowym i herbem, na zewnątrz na zamknięciu prezbiterium (z napisem: "Czytelniku, ten który za tobą zpostrzegasz kamień, Okrywa zwłoki Xsiędza Tomasza de Sztuart Haliburton, Administratora Dyecezyi Łuckiej, tameczney Katedry Kanonika, y Proboszcza Bialskiego zmarłego w dniu 3cim Sierpnia 1813 roku, wieku swego lat 72, pros Boga za iego Dusze" (pisownia oryginalna); 3. Anny z Lutyńskich Kotowskiej (zm. 1847), z czarnego marmuru; 4. ks. Bartłomieja Radziszewskiego (zm. 1855), prałata i kustosza katedry w Janowie, administratora diecezji podlaskiej i proboszcza bialskiego, z czarnego marmuru, w profilowanym obramieniu, z liściastymi palmetami w narożnikach; 5. Karola Huzarskiego (zm. 1883), podprokuratora w Siedlcach, następnie rejenta powiatu bialskiego, z białego marmuru, z rytym złoconym napisem majuskułowym; 6. dr. Czesława Wroczyńskiego (zm. 1900), z czarnego marmuru, z kolistym płaskorzeźbionym portretem z białego marmuru, sygn. J[an] Woydyga. Monstrancje: 1. neobarokowa, 1857, z cechami: warsztatowa Karola Filipa Malcza, probierczą warszawską z roku 1857 i inicjałową probierza Walerego Kostrzębskiego, wg inskrypcji na otoku stopy wykonana na wzór tzw. Radziwiłłowskiej, skradzionej 22/23 lipca 1856; stopa owalna, puklowana, czteropolowa, z motywem kwiatów, rocaillów i liści akantu, trzon tralkowy z ornamentem z liści akantu, gloria w formie orła pod mitrą książęcą, reservaculum w kształcie serca; 2. neorokokowa, I ćw. XX w., plater, warszawskiej firmy Norblin. Kielichy eklektyczne: 1. po 1920, z dekoracją o motywach muszli, kłosów i winogron; 2. ofiarowany 1922, z cechą eksportową francuską, o wypukłych motywach gałązek winnej latorośli z krzyżem na stopie. Puszka neomanierystyczna (bez pokrywy), II poł. XIX w., z cechami: imienną P.B. i miejską krakowską, mosiądz złocony; stopa kolista z rytymi trzema główkami puttów i rozetkami, wokół laurowy wieniec, nodus owoidalny z grubym ornamentem okuciowym w formie połączonych trzech kół, w których Arma Christi. Krzyże ołtarzowe: 1. barokowy, I poł. XVIII w., cynowy, o trójbocznej, wolutowe wycinanej podstawie i wazonowym nodusie; 2. klasycystyczny, I poł. XIX w., mosiężny na prostokątnym cokole, z wieńcem laurowym i palmetowym otokiem na podstawie, u stóp krzyża figurki Matki Boskiej Bolesnej i św. Jana Ewangelisty; 3-4. neobarokowe, I ćw. XX w., warszawskiej firmy Fraget. Krzyż procesyjny, wg inskrypcji ufundowany 1907 przez robotników fabryki sztyftów w Białej, plater. Para lichtarzy eklektycznych, XIX/XX w., warszawskiej firmy Fraget, o stopie kolistej z motywami owocującej winorośli. Sygnaturka barokowa, 1712, Gdańsk, sygn. M[ichael] W[ittwerck]. Ornaty: 1-2. białe, XIX/XX w., kolumny krzyżowe, haft wełną krzyżykami na kanwie, boki z adamaszku o motywach dużych kwiatów; czerwone: 3. zapewne XIX w., kolumna adamaszkowa z motywem dużych liści akantu, boki z aksamitu; 4. 1928, fundacji oficerów 34. bialskiego pułku piechoty, z czerwonego adamaszku, haftowany jedwabiem oraz srebrną i złotą nicią, na przedzie skrzyżowane gałązki laurowe i data, na plecach order Virtuti Militari i hierogram IHS; 5. zielony, XIX/XX w., neogotycki, z metką szwajcarskiej wytwórni Traefel & Co z Sant Gallen, założonej 1883, kolumna krzyżowa, w ostrołukowych polach tkane przedstawienia, plecy: Ostatnia Wieczerza, prorok Melchizedech i pelikan, przód: anioł, Ofiara Abrahama i baranek, boki z brokatu o motywach zoomorficznych w układzie symetrycznym.

Wokół kościoła

       Przy kościele barokowa brama-dzwonnica, z ok. poł. XVIII w. (wg innych źródeł - z I poł. XVIII w.). Murowana z cegły, otynkowana. Na planie wydłużonego prostokąta o krótszych bokach wybrzuszonych odcinkowo. Trójosiowa, rozczłonkowana pilastrami toskańskimi wspierającymi zredukowane belkowanie, z trzema wysokimi arkadami zamkniętymi półkoliście, w środkowej furta o prostokątnym, zamkniętym odcinkowo otworze z kratą neobarokową II ćw. XX w., wyk. zakład Kowieskiego z Białej. Dach dwuspadowy, kryty dachówką.

       Przy ul. Zamkowej 3. barokowa plebania, z ok. 1750, przebudowana 1803. Drewniana, omurowana cegłą, otynkowana. Na planie prostokąta, parterowa. Trzytraktowa w częściach bocznych, w środkowej dwutraktowa. Elewacja frontowa pięcioosiowa, z wgłębnym czterofilarowym portykiem. Wnętrze przekształcone, kryte płaskim stropem. Od pd. przybudówka XX w. Otwory prostokątne. Dach czterospadowy z kalenicą, kryty blachą.

       Również pod adresem Zamkowa 3 klasycystyczna wikarówka (wg innych źródeł - organistówka) z ok. 1809, restaurowana i częściowo rekonstruowana 1982-84. Drewniana, konstrukcji zrębowej, z murowanymi piwnicami. Siedmioosiowa, parterowa, dwutraktowa, od frontu ganek z trójkątnym, ozdobnie szalowanym szczytem, wspartym na czterech słupach, dołem połączonych parapetem. Dach czterospadowy z powiekami, kryty gontem. Na tyłach wikarówki znajdowały się kiedyś (do dziś?) fragmenty macew.

       W pobliżu zabudowania gospodarcze plebanii, zapewne dawne stajnie, z XIX w. Ustawione w podkowę, częściowo przylegające do muru cmentarza przykościelnego. Parterowe, jednotraktowe. W środkowym skrzydle dwie pary wrót dwuskrzydłowych. Dachy jedno- i dwuspadowe, kryte blachą, z małymi wystawkami.

       Cmentarz przykościelny ogrodzony murem ok. 1873, proj. arch. Maksymilian Pawłowski, z kostnicą w narożniku pd.-wsch. (na budynku data 1914) i dwiema bramkami neobarokowymi: jedna od ul. Brzeskiej, trójosiową, rozczłonkowaną pilastrami toskańskimi, o środkowej części wyższej i szerszej, zwieńczonej szczytem z żelaznym krzyżem, ujętej spływami; otwory zamknięte odcinkowo, z neobarokowymi kratami; druga na osi fasady, jednoosiową, zwieńczoną szczytem. Na cmentarzu stara kamienna kropielnica, pochodząca z Horbowa. Nagrobki przed kościołem: 1. Ignacego Michała Kamieńskiego (zm. 1812), generała wojsk Księstwa Warszawskiego, z 1815, odnowiony 2004, z piaskowca, na cokole, w kształcie krzyża (celtyckiego?), o rozszerzających się ramionach połączonych okrągłą obręczą, u podstawy w panopliach trójpolowa tarcza z h. Jastrzębiec, Leliwa i Jasieńczyk; 2. I. Kotowskiego (zm. 1827), z głazu narzutowego z rytym napisem. Ponadto od wschodu kościoła, w okalającym go chodniku, płyta grobowa ks. Tomasza de Stuart (Sztuart) Haliburton (zm. 1813), którego wspomniane już epitafium znajduje się na zamknięciu prezbiterium.

Kościół par. p.w. św. Antoniego

Historia

       W części pd. miasta kościół p.w. św. Antoniego i klasztor poreformacki - zespół barokowych budynków murowanych z cegły, otynkowanych; złożony z kościoła zwróconego fasadą na pn. (ku wylotowi ul. Reformackiej) i zblokowanego z nim od wsch. trójskrzydłowego klasztoru. Fasada kościoła poprzedzona prostokątnym dziedzińcem, otoczonym ceglanym, otynkowanym murem z I poł. XVIII w.; od ulicy metalowy parkan z murowanymi słupkami, pośrodku dziedzińca współczesny pomnik Jana Pawła II.

       Fundowany 1670 przez Michała Kazimierza Radziwiłła i jego żonę Katarzynę z Sobieskich. Pierwszy kościół i klasztor drewniane. Obecny, murowany kościół wzniesiony 1673-87(wg innych źródeł - 1671-88), być może wg proj. arch. Augustyna (Augusta?) Locciego Mł., fasada zapewne innego autorstwa. 1688 konsekrowany p.w. Matki Boskiej Anielskiej przez bpa kijowskiego Andrzeja Chryzostoma Załuskiego, z którego fundacji 1682-86 wystawiono 7 ołtarzy wyk. przez Andrycza Huberta. Ponownie uposażony przez Annę z Sanguszków Radziwiłłową, która także funduje nowe ołtarze, być może wg proj. o. Mateusza Osieckiego, 1739. 1788 uroczyste sprowadzenie relikwii bł. Pacyfika. 1836 remont kościoła, być może wtedy nadbudowa szczytu fasady. Po kasacie klasztoru 1867 kościół filią kościoła par. św. Anny, 1869 cerkiew unicka, 1875-1915 cerkiew prawosławna; wyposażenie przeniesione do okolicznych parafii, m.in. konfesjonały, ławki, ołtarze Matki Boskiej i św. Antoniego, figury śś. Piotra i Pawła, obrazy, monstrancja, pacyfikał oraz ornaty do kościoła św. Anny w Białej, następnie częściowo przekazane do kościoła farnego w Międzyrzecu Podlaskim; obrazy Drogi Krzyżowej i krucyfiks do Huszczy; jeden ołtarz do Kąkolewnicy, gdzie przerobiony na dwa ołtarze boczne. Przed fasadą wzniesiona brama-dzwonnica w stylu rusko-bizantyjskim, rozebrana po 1919. 1910 przerobiona wieżyczka sygnaturki. 1915 częściowo uszkodzony w czasie działań wojennych, użytkowany przez wojsko niemieckie. 1918 przejęty przez katolików, 1919 rekoncyliowany, wówczas wróciły dwa ołtarze i część wyposażenia przechowywanego w kościele św. Anny; początkowo użytkowany jako szkolny. Po 1919 utworzona parafia wojskowa p.w. Krzyża Św. Od 1940 w kościele niemiecki skład amunicji, zniszczenie bramki przed kościołem. 1944 częściowo uszkodzony, zniszczone lub uszkodzone wyposażenie z wyjątkiem ołtarza Matki Boskiej, konfesjonału, obrazów i części figur z ołtarza głównego, przeniesionych do kościoła św. Anny. 1944 ponownie rekoncyliowany. 1944-47 naprawa uszkodzonego dachu i remont wnętrza. 1946 zawieszone kute neobarokowe kandelabry i żyrandol. 1950-51 wg proj. arch. Eugeniusza Czyża i Lecha Niemojewskiego budowa bramy z dwiema furtkami i żelazną kratą, która zamknęła od frontu ogrodzenie dziedzińca; wewnątrz wymiana posadzki w nawie głównej. 1950 ambonę wyk. Franciszek Maksymiuk. 1952-54 budowa organów, firma Fryderyka Schwarzca z Kartuz. 1953 wzniesiono ołtarze Najśw. Serca Jezusa i Chrystusa Ukrzyżowanego. 1956 rekonstrukcja sygnaturki wg proj. Eugeniusza Czyża. 1957-58 remont dachu, 1959-60 gruntowny remont wnętrza. 1961 ołtarz boczny św. Józefa, wyk. Franciszek Maksymiuk. 1968 objęty przez oo. kapucynów. 1971 aranżacja piwnic na sale katechetyczne, 1973 nowe stacje Drogi Krzyżowej wyk. Tadeusz Niewiadomski, 1976 położona nowa posadzka, 2000 zmiana aranżacji placu przed kościołem, rozebranie bramy i wystawienie pomnika Jana Pawła II na osi przed fasadą. 2005 budowa neobarokowego ołtarza w kaplicy, z witrażem Błogosławieństwo bł. Honorata Koźmińskiego i portretem Jana Pawła II w zwieńczeniu.

       Klasztor pierwotnie drewniany, murowany wzniesiony 1687-92. 1743 biblioteka klasztorna uposażona przez Annę z Sanguszków Radziwiłłową. Po kasacie 1867 zakonnicy przeniesieni do klasztoru w Pilicy, budynek i ogrody podzielone na dwie części: pierwsza użytkowana przez wikarego, w drugiej seminarium nauczycielskie. 1869 biblioteka przekazana do seminarium w Lublinie. 1908 przebudowany. 1918 zwrócony katolikom, 1919 wydzierżawiony Ministerstwu Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, do 1993 liceum ogólnokształcące, obecnie klasztor kapucynów.

       Zapewne w I poł. XVIII w. budowa murowanego ogrodzenia z mal. stacjami Drogi Krzyżowej w płytkich wnękach, w których 1989-90 umieszczony zespół tablic pamiątkowych, tzw. Podlaskie Epitafium Żołnierskie. Duże zdjęcia wszystkich umieszczonych w "Epitafium" tablic - dostępne tutaj.

Architektura

       Kościół zwrócony frontem na pn. Barokowy, jednonawowy, z węższym i niższym, wydłużonym, dwuprzęsłowym, zamkniętym prosto prezbiterium, pod którym krypta, od wsch. równa mu długością zakrystia, z oratorium zakonnym na piętrze. Nawa o czterech przęsłach zróżnicowanych szerokością, dwa szersze rozdzielone o połowę węższym, takież przęsło chórowe. Od pn. trójdzielna kruchta, szerokości nawy, skomunikowana z furtą klasztorną. Przy pierwszym przęśle od zach. kwadratowa kaplica Adoracji Najświętszego Sakramentu, dawniej św. Antoniego. Wnętrze sklepione: nawa kolebką na gurtach, z lunetami; prezbiterium, kaplica, kruchta i podchórze krzyżowo, zakrystia kolebką z lunetami. Prezbiterium otwarte arkadą o łuku podwyższonym, kaplica arkadą półkolistą. W szerszych przęsłach arkadowe wnęki ołtarzowe. Przęsła nawy wydzielone nałożonymi na pilastry półkolumnami kompozytowymi na cokołach, podtrzymującymi wyłamujące się belkowanie obiegające cały kościół; prezbiterium - zdwojonymi pilastrami; w narożach nawy i prezbiterium ćwierćkolumny nałożone na pilastry; w narożach kaplicy półpilastry. Chór muzyczny murowany, wsparty na dwóch filarach, opilastrowany, ze ślepą balustradą tralkową. Okna w ścianach tarczowych lunet zamknięte łukiem odcinkowym, w uszakowych obramieniach, nakryte odcinkami gzymsu. W lewej ścianie prezbiterium dwa okna, otwarte do oratorium zakonnego, oraz dwie pary drzwi neorokokowych 1963, w uszakowych obramieniach analogicznych do okiennych. Fasada płaska, jednoosiowa, z wysokim trójkątnym szczytem, poprzedzona trójprzęsłową kruchtą szerokości nawy, rozczłonkowana parami zdwojonych jońskich pilastrów dźwigających wydatne belkowanie, ujęta niewielkimi spływami wolutowymi opartymi na niskich filarach, zwieńczonymi wazonami z szyszkami. Na osi wielkie okno w uszakowym obramieniu, ponad którym we fryzie data 1671. Szczyt trójdzielny, rozdzielony zdwojonymi lizenami, na osi owalna blenda w profilowanym obramieniu, ujęty obeliskami z kulami, zwieńczony żelaznym krzyżem. Elewacja kruchty rozczłonowana parami jońskich pilastrów o kapitelach z festonami, zwieńczona belkowaniem i attyką. Część środkowa zryzalitowana, z wysokim trójkątnym szczytem, otwór wejściowy zamknięty łukiem koszowym, po jego bokach wąskie półkoliście zamknięte blendy. W przęsłach bocznych okna zamknięte łukiem odcinkowym. Elewacje boczne bez podziałów, zwieńczone gzymsem, okna w uszakowych obramieniach, w elewacji pd.-wsch. na osi prostokątne drzwi do piwnic. Zach. elewacja kaplicy zwieńczona trójkątnym szczytem rozdzielonym zdwojonymi lizenami. Dachy: nad nawą i kaplicą dwuspadowy, nad prezbiterium trójspadowy z wystawką zwieńczoną trójkątnym szczytem, kryte blachą. Wieżyczka sygnaturki ośmioboczna, ażurowa, obita blachą, zwieńczona krzyżem.

Wnętrze

         Ten skromny kościół stracił swe oryginalne wyposażenie po przerobieniu na cerkiew w 1875. Dziś jedynie herby fundatorów namalowane na sklepieniu ujawniają metrykę obiektu. Malowidła na sklepieniu barokowe, IV ćw. XVII w.: w drugim przęśle prezbiterium Adoracja Krzyża Św. przez trzech świętych franciszkańskich, restaurowane 1961 przez Jana Przełomca i Karola Pustelnika, pozostałe odkryte 1945, odnowione przez J. Koneckiego, 1961 restaurowane przez Konstantego Tiunina, w nawie w stiukowych obramieniach orły Radziwiłłowskie pod mitrą książęcą, z tarczami herbowymi na piersiach, w drugim przęśle z h. Janina, w czwartym z h. Trąby, z pieczęcią i buławą na poduszkach po bokach; w kaplicy: Kazanie św. Antoniego do ryb. Ołtarz główny, uszkodzony w czasie II wojny światowej, 1944 zrekonstruowany z użyciem elementów barokowych ok. 1740. Dwukondygnacyjny, z parą kanelowanych kolumn w pierwszej kondygnacji i pilastrów w drugiej, z rzeźbami aniołów, ok. III ćw. XVIII w., na konsolach ujmujących drugą kondygnację, po bokach ołtarza, na konsolach, rzeźby św. Jana Kapistrana i drugiego św. zakonnika, z tegoż czasu; obrazy: w polu głównym Wizja św. Antoniego Padewskiego, II ćw. XVIII w., przemalowany XIX w., konserwowany 1955 przez Henryka Kucharskiego; w zwieńczeniu św. Kazimierz, XVII/XVIII w., pierwotnie owalny, poszerzony i przemalowany. Ołtarz boczny, późnobarokowy, ok. 1740, być może wg proj. 1739 o. Mateusza Osieckiego, z rzeźbami dwóch św. zakonników franciszkańskich; w zwieńczeniu para aniołów oraz kanelowane wazy z girlandami laurowymi i motywem meandra na otoku pokrywy, zapewne XIX w.; z obrazami: w polu głównym Matka Boska Częstochowska, 1951, mal. o. Augustyn Jędrzejczyk, na zasuwie Matka Boska Anielska, kopia wyk. przez H. Sawicką wg obrazu ks. S. Leśniewskiego 1929, w zwieńczeniu św. Juda Tadeusz, XIX w., odnowiony 1953 przez Henryka Kucharskiego.

      Konfesjonały: 1. późnobarokowy, ok. poł. lub III ćw. XVIII w., w zwieńczeniu zapiecka płaskorzeźbiony palmetowy kartusz w glorii z płaskorzeźbą św. Piotr zachęcający grzeszników do w pokuty; 2-3. eklektyczne, koniec XIX w., sprowadzone z Nowego Miasta nad Pilicą staraniem o. Pacyfika Dydycza, wyk. o. Benwenuta Mejtler, odnowione 1977. Krucyfiksy: 1. barokowy, ok. 1700, restaurowany 1957; 2. późnobarokowy, III ćw. XVIII w. Krzyż ołtarzowy z datami 1875-1927. Tablica konsekracyjna, 1688, z brązowego marmuru z inskrypcją majuskułową i pięciopolową tarczą z h. bpa Andrzeja Chryzostoma Załuskiego Junosza, Prus (odm. Wilcze Kosy), Topór, Łabędź i Kolumna pod kapeluszem biskupim, wmurowana 1945 w wewnętrzną ścianę kruchty. Monstrancja barokowa, koniec XVII w., na repusowanej stopie z motywem kwiatów i palmetowym otokiem, trzon tralkowy z gruszkowatym nodusem i figurkami klęczących aniołów na wolutowych ramionach, kolista gloria z promieni igłowych i płomienistych, z kameryzowanym wieńcem z listków wokół reservaculum. Kielich regencyjny, II ćw. XVIII w., z rytowanym ornamentem taśmowym na stopie. Lichtarze: 1-2. neoklasycystyczne, II poł. XIX w., warszawskiej firmy Norblin; 3. eklektyczny, XIX/XX w., warszawskiej firmy Fraget. Ornaty: 1. biały, II ćw. XX w., nierozcinany, z adamaszku, z hierogramem IHS, haft płaski jedwabiem; 2-3. czerwone, II poł. XIX w., z rosyjskiego brokatu; 4-6. zielone: neobarokowy, XIX/XX w. nierozcinany, w duże kwiaty i dwa II ćw. XX w. Mszał rzymski, Kolonia 1720, druk. Daniel Balthasar von Egmont, z sześcioma całostronicowymi miedziorytami, oprawa ze skóry ze złoconymi tłoczeniami, w zwierciadle medalion z przedstawieniem Boga Ojca, bordiura z wici roślinnej z ptakami, wg napisu na k. tytułowej dar Anny z Sanguszków Radziwiłłowej dla kaplicy szarytek w Białej.

Wokół kościoła

       Przylegający do wsch. ściany kościoła barokowy budynek klasztoru pochodzi z lat 1687-92; wielokrotnie przekształcony. O trzech skrzydłach piętrowych i parterowym korytarzowym przylegającym do kościoła, zamykających prostokątny wirydarz. Na osi skrzydła zach. przelotowa sień, sklepiona kolebką, w skrzydle pn. w skrajnym przęśle zach. sklepiona krzyżowo furta. W skrzydle pd. na piętrze oratorium nad zakrystią. Pomieszczenia w obu kondygnacjach w jednym trakcie, z korytarzem od wirydarza, sklepionym na przemian kolebką i krzyżowo. Wnętrza całkowicie przebudowane, w kilku celach na parterze sklepienia krzyżowe. Elewacja pn. (frontowa) i pd. dziewięcio-, wsch. jedenastoosiowa, z prostokątnymi otworami wejściowymi i oknami w profilowanych opaskach tynkowych, z gzymsami kordonowym i wieńczącym, w narożniku pd.-wsch. pochyła skarpa. Dachy dwuspadowe, kryte blachą. Malowidła ścienne, późnobarokowe, ok. poł. XVIII w., odkryte w trakcie restauracji klasztoru 1997/98, na ścianach korytarza parteru, ob. odkrywki fragmentów przedstawień figuralnych: św. Franciszka z Asyżu, św. Klary, oraz inskrypcji łacińskich i iluzjonistycznej architektury. Obraz św. Antoni Padewski, klasycystyczny, I poł. XIX w., w latach 70-tych XX w. konserwowany przez Kazimierza Patejuka. Krucyfiks, późnobarokowy, ok. poł. XVIII w. Od pd.-wsch. ogród użytkowy, kwaterowy.

       Na budynku - jako dawnym II LO (do 1993) dwie tablice pamiątkowe: pierwsza od ul. Narutowicza - "Patronce i szkole w hołdzie uczestnicy Zjazdu Absolwentów Gimnazjum i Liceum im. Emilii Plater w Białej Podlaskiej 1918-1988", druga od strony obecnego II LO - "W 50 rocznicę wybuchu II Wojny Światowej dyrektorkom Gimnazjum im. Emilii Plater Janinie Niedźwieckiej Wandzie Madler oraz profesorom więzionym, zamordowanym w latach 1939-1945 i zmarłym po wojnie na wieczną cześć i pamięć Byłe wychowanki Biała Podlaska I IX 1989".

Kościół par. p.w. św. Narodzenia NPM

      Na wsch. od rynku, przy ul. Brzeskiej 23, klasztor pobazyliański i dawna cerkiew unicka - obecnie kościół pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny - późnobarokowa, monumentalna, dwuwieżowa świątynia pobazyliańska wybudowana z fundacji Radziwiłłów w latach 1747-1758; dawna sanktuarium.

Historia

       Kościół fundowany 1690 w miejscu cerkwi unickiej z XVI w., przez Karola Stanisława Radziwiłła i jego matkę, Katarzynę z Sobieskich Radziwiłłową dla unickiego zakonu oo. bazylianów. Pierwotnie drewniany. Obecny murowany z fundacji Anny z Sanguszków Radziwiłłowej i jej syna Michała Kazimierza „Rybeńki" (jako cerkiew unicka p.w. św. Barbary), dla pomieszczenia relikwi bł. Jozafata Kuncewicza, sprowadzonych 1705 z Połocka przez Karola Stanisława Radziwiłła, przechowywanych jako depozyt w kaplicy zamku Radziwiłłów. Powstanie kościoła związane było z kilkudziesięcioletnim sporem jaki toczył zakon bazylianów z rodem Radziwiłłów o relikwie. W 1743, po mediacji delegata Stolicy Apostolskiej z obiema stronami konfliktu, wyrokiem sądu papieskiego zadecydowano, że relikwie pozostaną w Białej Podlaskiej - ale pod warunkiem, że właściciele miasta wybudują nowe, murowane sanktuarium, którym opiekować się będzie zakon bazylianów. 26 VII 1746 położenie kamienia węgielnego. Budowa prowadzona 1747-58 (wg innych źródeł - 1747-59), kontynuowana również w latach późniejszych, ukończona zapewne na krótko przed 1765, kiedy nastąpiło uroczyste przeniesienie relikwii bł. Jozafata Kuncewicza z kaplicy. Od tego czasu rozwój sanktuarium i rzesze pielgrzymów, którzy szczególnie licznie ściągali na listopadowe odpusty.

       1818 pożar kościoła i klasztoru, spalony dach i wieża, druga uszkodzona. Projekt odbudowy i kosztorys arch. Augusta Pelletiera budowniczego woj. podlaskiego, ok. 1830 jeszcze nie zrealizowane. 1823 w związku z budową traktu brzeskiego zmniejszony cmentarz kościelny. 1835 staraniem ks. Nikanora Krajewskiego sprawiono nowy ołtarz główny, ławki w chórze i posadzkę w prezbiterium, wzmocniono ściany boczne i sklepienia, odnowiono wnętrze oraz wystawiono nowe ogrodzenie i bramkę. 1839 nowe ołtarze boczne, Matki Boskiej i św. Bazylego, na wzór ołtarza św. Antoniego w kościele reformatów. 1853 udowa ikonostasu, 23 obrazy mal. Bonawentura Dąbrowski z Warszawy.

       Po kasacie klasztoru 1875-1915 użytkowany jako cerkiew prawosławna (wg innych źródeł - kasacja klasztoru i świątyni unickiej - w 1864). Aby zapobiec szerzeniu się kultu biskupa zwalczanej Unii (skasowanej w Królestwie w 1875) i pielgrzymkom do relikwii błogosławionego (od 1867 świętego), nakazano je ukryć. Zarządzeniem władz carskich podczas remontu wnętrza świątyni w 1873 roku trumnę z ciałem Jozafata Kuncewicza pochowano w podziemiach cerkwi i zamurowano w jednej z krypt. 1905-7 cerkiew przebudowana. W 1915 świątynia została opuszczona przez księży prawosławnych. W 1916 roku pod kierunkiem armii austro-węgierskiej przeprowadzono w kościele badania archeologiczne, których rezultatem było odnalezienie trumny św. Jozafata Kuncewicza. Przejściowo ponownie otwarto sanktuarium, jednak już w 1917 (pomimo sprzeciwu mieszkańców) relikwie św. Jozafata wywieziono do kościoła greckokatolickiego św. Barbary w Wiedniu, skąd w 1949 roku trafiły do Bazyliki św. Piotra na Watykanie (gdzie znajdują się do dziś). W okresie międzywojennym trwały starania o przywrócenie świątyni charakteru sanktuarium św. Jozafata i o zwrot relikwii, jednak bezskutecznie i w 1919 rekoncyliowana jako rz.-kat (odtąd parafialny). 1923-25 częściowo usunięty wystrój cerkiewny. 1923 zmiana hełmów wież wg proj. arch. Adolfa Szyszko-Bohusza i K. Srokowskiego. 1932 nowa cementowa posadzka w prezbiterium i balustrada. 1939-43 użytkowany przez Niemców jako magazyn zbożowy. 1947 zlikwidowany cmentarz przykościelny. 1985-86 konserwowany. 1993 remont.

       Historia cerkwi i klasztoru byłaby niekompletna bez informacji o św. Jozafacie Kuncewiczu (pełna biografia - tutaj), którego relikwie znajdowały się w Białej latach 1705-1917. Jozefat był żyjącym w latach 1580-1623 greckokatolickim duchownym, od 1618 biskupem Połocka. Pełniąc swoją funkcję na początku XVII w. żył w czasach niezwykle gwałtownych sporów religijnych na wschodnich rubieżach Rzeczypospolitej. Choć Unia Brzeska (oznaczająca podporządkowanie działającej w Rzeczypospolitej hierarchii prawosławnej papieżowi) to rok 1596, dwadzieścia lat później, gdy Jozafat rozpoczynał swoją posługę, napięcia na tle religijnym wciąż były bardzo silne. Jako członek zakonu Bazylianów (od 1604) i duchowny unicki Jozefat okazał się niezwykle sprawnym propagatorem Unii a potem, jako biskup - sprawnym organizatorem nowych struktur. Jego zdecydowana postawa we wprowadzaniu Unii, w połączeniu z gwałtownym sprzeciwem sporej części ludności (która wykazywała przywiązanie do wiary przodków), doprowadziły do tragedii... 12 listopada 1623 biskup, w czasie wizyty w Witebsku, został podczas rozruchów zamordowany przez tłum. Jego ciało wrzucono do rzeki Dźwiny, skąd następnie je wydobyto i złożono w katedrze Mądrości Bożej w Połocku.

       Postać biskupa okazał się być doskonałym symbolem i orężem w akcji wprowadzania Unii. Papież Urban VIII już w niespełna 20 lat po śmierci, 16 maja 1642, ogłosił Jozafata Kuncewicza błogosławionym. W połowie XVII w. (1655?) unicki metropolita Antoni Sielawa, uczeń Jozafata i arcybiskup połocki, uchodząc z Połocka (w związku z wojną polsko-rosyjską), trumnę z ciałem świętego przewiózł na zachód od Połocka, na pogranicze Litwy i Korony, do Supraśla. Do 1667 relikwie znajdowały się w klasztorze bazylianów w Supraślu. Z czasem, choć na terenach pierwotnej działalności biskupa (tj. na dalekich rubieżach Rzeczypospolitej) Unia przestała funkcjonować, to osoba Kuncewicza stała się ważną postacią dla wciąż trwającej na części terenów Litwy i Korony a jego kult był rozpowszechniany przez klasztory bazyliańskie, m.in. w Wilnie i Białej Podlaskiej, gdzie w końcu trafiły relikwie biskupa. W 1867, 225 lat po beatyfikacji, papież Pius IX ogłosił go świętym. Obecnie, jak już wspomniano, relikwie świętego spoczywają pod mensą ołtarza Św. Bazylego w bazylice Św. Piotra w Rzymie.

Architektura

       Kościół zniesiony być może wg proj. arch. Antoniego Solariego. Budowa prowadzona przez ks. Andrzeja Ładziejowskiego, czynni przy niej m.in.: Antoni Linczewski, Antoni Nabrzycki i Franciszek Cybulski z Włodawy oraz cieśla Caldy. Roboty stolarskie prowadził Kondrat, kowalskie i pozłotnicze Kubel i Marcin, blacharskie Józef. Barokowy (późnobarokowy?), z elementami neobarokowymi. Murowany z cegły, otynkowany. Zwrócony frontem na pn. Bazylikowy, na planie krzyża łacińskiego. Trójnawowy korpus trójprzęsłowy, z transeptem. Prezbiterium jednoprzęsłowe, zamknięte półkolistą apsydą, ujęte prostokątnymi dwuprzęsłowymi, dwukondygnacyjnymi zakrystiami, nad którymi składziki. Pod prezbiterium krypta. Nawa główna i prezbiterium sklepione kolebką z lunetami na gurtach, transept i przęsła kruchty kolebką, na przecięciu nawy i transeptu sklepienie żaglaste, w nawach bocznych i składzikach nad zakrystią krzyżowe, w zakrystiach strop. Nawy boczne otwarte do głównej arkadami wspartymi na filarach, na których pary pilastrów kompozytowych dźwigających obiegające wnętrze wydatne przełamujące się belkowanie, przerwane w apsydzie. Chór muzyczny trójprzęsłowy, wsparty na filarowych arkadach, z parapetem półkoliście wybrzuszonym na osiach. Okna zamknięte odcinkowo, w zamknięciu transeptu w dwóch strefach, w zakrystii prostokątne. Wejście z kruchty do nawy zamknięte półkoliście, drzwi neoklasycystyczne II ćw. XX w., dwuskrzydłowe, płycinowe, z przeszklonym nadświetlem. Fasada parawanowa, pięcioprzęsłowa, z dwukondygnacyjną częścią środkową i wąskimi jednokondygnacyjnymi bocznymi, do których przylegają odstawione na boki trójkondygnacyjne wieże na planie kwadratu. Wieże i dolna kondygnacja części środkowej lekko wysunięte, rozczłonkowane zwielokrotnionymi pilastrami jońskimi dźwigającymi wyłamujące się belkowanie obiegające kościół, w partii środkowej z nałożonym wydatnym przerwanym półkolistym naczółkiem, w którym okno w arkadowym obramieniu (nad oknem daty 1747-1966). W przyziemiu na osi prostokątny otwór wejściowy ujęty półkolumnami, zamknięty półkoliście, z wygiętym odcinkiem gzymsu, nad którym niewielka płycina, w tympanonie współczesna drewniana płaskorzeźba w formie stylizowanego słońca, na osiach skrajnych niższe prostokątne otwory drzwiowe zamknięte odcinkami gzymsu, ponad którymi wysokie, prostokątne płyciny o ściętych górnych narożach. Druga kondygnacja jednoosiowa, ujęta niewielkimi spływami wolutowymi, dzielona parami pilastrów dźwigających belkowanie, zwieńczona trójkątnym szczytem o falistym konturze, z treflowym oknem na osi. Dwie dolne kondygnacje wież na planie kwadratu, opięte pilastrami, w drugiej zamknięte półkoliście przezrocza, trzecia ośmioboczna na cokole, z półkolumnami o kapitelach jońskich, pomiędzy którymi półkoliście zamknięte przezrocza, zwieńczona belkowaniem o gzymsie wygiętym na osiach w półkoliste naczółki z owalnymi kartuszami. Hełmy baniaste, ośmiopołaciowe, spiętrzone, zwieńczone latarniami z krzyżem. Elewacje boczne o podziałach ramowo-pilastrowych. Elewacje transeptu zwieńczone szczytami analogicznymi do szczytu fasady. Dachy nad nawą, transeptem i prezbiterium dwuspadowe, nad zakrystiami pulpitowe, kryte blachą. Jest to jednorodny stylistycznie zabytek o wysokie klasie artystycznej.

Wnętrze

       Na sklepieniu apsydy stiukowa, polichromowana płaskorzeźba Boga Ojca z globem ziemi i główkami pultów na obłokach, 1757. W lewej zakrystii na stropie kolista płycina w profilowanym obramieniu. Tablica pamiątkowa, sprawiona 1790 staraniem ks. Tymoteusza Szczurowskiego, z brunatnego marmuru, w profilowanej, złoconej drewnianej ramie, na prawym filarze przy tęczy.

       Wyposażenie: ołtarz główny, cztery boczne, dwie lawy kolatorskie i ambona, o charakterze barokowo-klasycystycznym, po 1919. W ołtarzu głównym wtórnie użyte rzeźby XVIII w.: krucyfiks rokokowy 1757, oraz para puttów i gołębica Ducha Św., późnobarokowe, prowincjonalne I poł. lub ok. poł. XVIII w. i główka putta, rokokowa, ok. poł. lub III ćw. XVIII w.; w polu głównym nowa rzeźba Matka Boska Niepokalanie Poczęta, na zasuwie obraz Przemienienie Pańskie, wg Rafaela, sygn. R[afał] Hadziewicz, 1860, odnowiony 2003; na konsolach rzeźby śś. Piotr i Paweł, II ćw. XX w.; tabernakulum, o charakterze barokowo-klasycystycznym, III ćw. XVIII w., architektoniczne, z obrotowym tronem eucharystycznym, ujęte dwoma parami kolumienek, na gzymsie rzeźby pelikana karmiącego pisklęta i para adorujących puttów. Ołtarze boczne analogiczne, architektoniczne, jednokondygnacyjne ze zwieńczeniem, z obrazami: w lewym w polu głównym jeden z najcenniejszych elementów wyposażenia - Męczeństwo św. Jozafata, 1861, sygn. Józef Simmler, pierwotnie w ołtarzu głównym, 1874 wywieziony do Moskwy, odzyskany 1921; w zwieńczeniu Komunia św. Onufrego, I poł. XIX w., na mensie Matka Boska Nieustającej Pomocy, pocz. XX w., restaurowany 1971 przez Andrzeja Gossa; w prawym: św. Tadeusz Juda, zapewne po 1919 lub XIX/XX w., o charakterze klasycyzującym, w zwieńczeniu św. Anna nauczająca Marię, I poł. XIX w., o charakterze późnobarokowym; w nawach bocznych: w lewej Matka Boska z Dzieciątkiem, I poł. XVII w. (1619?), przeniesiony przed 1830 z kaplicy zamkowej Radziwiłłów; w prawej Matka Boska Częstochowska, 1937, sygn. Józef Bołtuć z Nowogródka. Organy, 1928, warszawskiej firmy Antoni Adolf Homan, instrument rozbudowany przez firmę W. Przytulski, prospekt eklektyczny, pięciosegmentowy. Fisharmonia, fabryki Wilhelma Rudolpha w Giessen. Chrzcielnica, neoklasycystyczna, po 1919, puklowana, z pokrywą zwieńczoną kulą z krzyżem. Feretrony: 1. późnobarokowy, II ćw. XVIII w., w snycerskim owalnym obramieniu z wieńca różanego, z obrazami Immaculaty i św. Jozafata; 2. barokowo-klasycystyczny, XVIII/XIX w., w kształcie baldachimu z liśćmi akantu, z obrazami Matki Boskiej Różańcowej i św. Anny z mała Marią; 3-5. neogotyckie, po 1920, z obrazami: Matki Boskiej Częstochowskiej i św. Zyty, Matki Boskiej Różańcowej i Najśw. Serca Jezusa oraz Matki Boskiej Ostrobramskiej i śś. Piotra i Pawła. Paschał, ok. 1919, neobarokowy, w formie, tralki, u dołu ujęty puklowanymi muszlami.

       Obrazy: 1. św. Barbara, barokowy, XVIII/XIX w.; 2. Ostatnia Wieczerza, I poł. XIX w., zapewne ze zwieńczenia ikonostasu; 3. Chrystus w Ogrójcu, 1887, sygn. E. Zarko, konserwowany 2000 przez Elżbietę Linnert; 4. św. Ludwik, XIX w., przemalowany; 5. św. Jerzy walczący ze smokiem, II poł. XIX w., wg Rafaela, konserwowany 2000 przez Elżbietę Linnert; 6. Boże Narodzenie, 1882, sygn. E. Zarko; 7. Matka Boska Częstochowska, XIX/XX w.; 8. Immaculata, I ćw. XX w., wg Murilla, konserwowany 1956 przez E. Wrońskiego; 9. Narodziny Marii, pocz. XX w.; 10-24, stacje Drogi Krzyżowej, lata 20-te XX w., w drewnianych eklektycznych obramieniach. Krucyfiksy: 1. barokowy, I poł. XVII w.; 2. po 1918. Żyrandole: 1. późnobarokowy, ok. poł. XVIII w., drewniany, dwunastoramienny; 2. neobarokowy, zapewne po 1884, mosiężny, dwunastoramienny. Monstrancje: 1. eklektyczna, IV ćw. XIX w., plater, wokół reservaculum wieniec kłosów i plakiety: Trójca Św., Baranek Apokaliptyczny i dwa anioły; 2. modernistyczna, 1963, wyk. pracownia ORNO w Warszawie. Kielichy: 1. manierystyczny, ok. 1600 lub I tercja XVII w., restaurowany 1959; na kolistej stopie, nodusie i koszyczku ornament okuciowy, pośród którego maszkarony, festony i kaboszony; 2. wczesnobarokowy, ok. poł. XVII w., restaurowany 1959, na kolistej stopie i owoidalnym nodusie ornament małżowinowy i uskrzydlone główki anielskie, na koszyczku na przemian z kartuszami z Arma Christi; neogotyckie: 3. 1884, z cechami: imienną złotnika warszawskiego Stefana Klimowicza, probierni warszawskiej i datującą inicjałową probierza Józefa Sosnkowskiego, z Arma Christi na polach stopy; 4. XIX/XX w., z cechą warszawskiej firmy Fraget; 5. XIX/XX w., z cechą warszawskiej firmy Norblin i T. Werner. Puszka neobarokowa, ok. 1903-15, firmy Freres Favier z Lyonu, z cechami: inicjałową FF firmy i probierczą eksportową francuską oraz wwozową rosyjską, na ażurowym koszyczku kartusze z przedstawieniami cnót kardynalnych, nodus gruszkowy z głowami Chrystusa i śś. Piotra i Pawła i ornamentem okuciowym, na stopie: Chrzest Chrystusa, Modlitwa w Ogrójcu i Wieczerza w Emaus. Pacyfikał z relikwiami św. Jozafata, barokowy, koniec XVII w., na owalnej, czterolistnej stopie trybowane liście akantu i pęki owoców oraz rytowany kartusz z Arma Christi, nodus z trzema główkami kobiecymi, w trójlistnie zakończonych ramionach krzyża owalne plakiety z przedstawieniami Ewangelistów i Matki Boskiej Bolesnej, pomiędzy ramionami krzyża wiązki promieni. Krzyże ołtarzowe: 1-2. neobarokowy i neoklasycystyczny, XIX/XX w., z cechą warszawskiej firmy Bracia Henneberg; 3. neobarokowy, pocz. XX w., z cechą warszawskiej firmy Norblin, 4. neogotycki, I poł. XX w.; 5. krzyż i para świeczników, 1938, sygn. Czesiów Krasucki z Białej, o motywach liści winorośli. Lichtarze: 1-2. eklektyczne, XIX/XX w., z cechą warszawskiej firmy Fraget; 3-7. neobarokowe, XIX/XX w., mosiężne; 8-21. o cechach klasycystycznych, I ćw. XX w., o kanelowanych trzonach, z cechą firmy Norblin; 22-23. eklektyczne, I ćw. XX w., z dekoracją kwiatową, z cechą firmy Norblin. Naczynie do chrztu, pocz. XX w., z cechą firmy Norblin. Puszka na oleje, pocz. XX w., z cechą firmy Norblin. Kadzielnica, XIX/XX w., z cechą firmy Fraget. Łódka na kadzidło, XIX/XX w., z cechą firmy Fraget. Trzy kinkiety I ćw. XX w., z cechą firmy Fraget. Dzwonki o charakterze barokowym, XVIII w. (?), poczwórne, mosiężne, z czterema główkami aniołków.

      Paramenty: Ornaty: 1. biały, kolumna ze złotolitego pasa kontuszowego II poł. XVIII w., boki z różowego rypsu broszowanego jedwabiem i złotem, o motywach kratownicy z liści, pierzastych kwiatów i koronkowej taśmy, II ćw. XVIII w. (w komplecie z kapą nr 2); 2. czerwony, koniec XVII w., aksamitny, z wypukłym złotym haftem, o motywach stylizowanych kwiatów lilii i tulipana oraz liści winorośli, przeszyty pocz. XX w.; 3. czerwony, I ćw. XVIII w., broszowany złotem, kolumna z motywem koronkowej esowatej wstęgi tworzącej owalne pola, w których pojedyncze kwiaty na długich łodyżkach, boki w symetryczny wzór pierzastych liści i kwiatów chryzantem; 4. czarny, ok. poł. XIX w., z kolumną krzyżową tkaną z motywem gałęzi chmielu i wierzby płaczącej, otaczających krzyż z koroną cierniową; 5. różowy, z tkanin II ćw. XVIII w., kolumna z motywem koronkowej, szerokiej taśmy, boki z grubymi gałęziami z liśćmi, kwiatami i owocami. Dalmatyki: białe: 1-2. z tkaniny rokokowej, III ćw. XVIII w., z motywem bukiecików drobnych róż i małych wielopłatkowych kwiatków, obszyte pasem zielonego aksamitu (XX w.), z motywem dwugłowych orłów oraz napisami INRI i DEO; 3-4. z III tercji XVIII w., z tkaniny francuskiej o motywach szerokiej falującej koronki białej w pionowym układzie, przeplatającej się z naturalistyczną wicią bladoróżowej pnącej róży, oddzielonych pasami prążkowanych pionowych wstęg z drobnymi kwiatkami białymi, obszyty pasami z tej samej tkaniny; 5. czerwona, z przeaplikowanym wypukłym złotym haftem, koniec XVII w., o motywach wici winnej latorośli z dużymi liśćmi; różowe: 6-7. poł. XVIII w., kolumna z motywem szerokiej girlandy z drobnych kwiatów i szerokich liści oraz z subornamentem z delikatnej bladoróżowej wici, boki w kwiatami w typie piwonii i fantastycznymi, wyrastającymi z grubej liściastej wici; 8-9. z kolumną klasycystyczną ok. 1800, w pionowe pasy z drobnymi gałązkami różyczek, boki poł. XVIII w., z pasami falistej koronki oplecionymi wicią kwiatową i drobnymi gałązkami różyczek. Kapy: białe: 1. z pretekstą z tkaniny ok. 1720, z wzorem koronkowym, obszyta koronką i galonami srebrnolitymi z epoki, płat z tkaniny płóciennej z wełną, drukowanej, o motywach wici i gałązek różanych, zapewne II poł XVIII w.; 2. z trzech pasów złotolitych, czterostronnych, z których jeden sygn. Słuck, po 1767, pretekstą z tkaniny brokatowej z koronkowym wzorem; 3. z rosyjskiego brokatu, II poł. XIX w., o motywach akantowych z bukietami kwiatów; czerwone: 4. o wzorze złotolitej gęstej wici arabeskowej o kolistych zwojach liściasto-kwiatowych, Hiszpania lub Włochy, XVI/XVII w.; 5. aksamitna, z wypukłym złotym haftem koniec XVII w., o motywach wici o regularnych owalnych zwojach, rozet i stylizowanych kwiatów lilii, tulipana i ostu, preteksta i kaptur z haftem I poł. XX w.; 6. zielona, z tkaniny włoskiej, I poł. XVII w., o wzorze symetrycznej ulistnionej wici kwiatowej w układzie kandelabrowym na złoto-żółtym tle; 7. różowa, ok. 1720-40, z broszowanego jedwabiem i srebrem rypsu, preteksta o motywach puklowanej wstęgi, płat z wielkoraportowym wzorem gałęzi z kwiatami i owocami. Felonion, IV ćw. XIX w., z rosyjskiego brokatu.

Wokół kościoła

       Na pd.-zach. od kościoła klasztor, ob. dom parafialny. Pierwotny 1690, drewniany, wzniesiony dla sześciu zakonników. Obecny 1790, połączony niegdyś przejściem z prezbiterium. Murowany z cegły, otynkowany. Frontem zwrócony na pn. Na planie prostokąta o ściętym pn.-wsch. narożniku, częściowo podpiwniczony. Dwukondygnacyjny, jednotraktowy z korytarzem, pierwotnie dwutraktowy, z korytarzem pomiędzy traktami. Korytarz nakryty sklepieniem kolebkowo-krzyżowym, szerokie wnęki okienne sklepione półkoliście; pomieszczenia sklepione analogicznie, z takimiż wnękami, znacznie przerobione. Elewacja frontowa sześcioosiowa, rozczłonkowana lizenami, z nieregularnie rozmieszczonymi pięcioma oknami, poprzedzona prostokątnym przedsionkiem, nowym. Elewacje boczne dwuosiowe, zwieńczone profilowanym gzymsem i trójkątnymi szczytami, w których okienka; tylna przekształcona, bez podziałów. Okna w profilowanych opaskach tynkowych. Dach dwuspadowy, kryty blachą.

       Ogrodzenie wzniesione przed 1929. Murowane z cegły, otynkowane. Od frontu ażurowe, o murowanych słupach połączonych żelaznymi kratami, z arkadową bramą na osi kościoła, z dwoma mniejszymi bramkami po bokach.

Inne obiekty sakralne

       W pd. części miasta kościół parafialny p.w. Wniebowzięcia N. P. Marii. Parafia erygowana 1925 dla mieszkańców kolonii kolejowej, wówczas wniesiony kościół drewniany, rozebrany po zbudowaniu obecnego. Obecny murowany 1979-84, wg proj. arch. Jana Zdanowicza. Obraz Cud nad Wisłą, mal. Konstanty Dańko, 1934. Ołtarz boczny w kaplicy, z fragmentów dawnego ołtarza w stylu zakopiańskim, po 1925.

       Przy ul. Terebelskiej 19 murowana cerkiew prawosławna p.w. św. Onufrego, zbudowana 1985 (wg innych źródeł - w latach 1985-89), wg proj. arch. Kasowa. Poprzednio w tym miejscu unicka drewniana kaplica cmentarna p.w. św. Onufrego Pustelnika, wzniesiona 1826 na nowo założonym cmentarzu, częściowej fundacji Stefanii Radziwiłłówny, wg proj. arch. Stefana Koźmińskiego. Po 1875 prawosławna, po 1918 parafialna, rozbudowana 1928 wg proj. arch. Władysława Wołłodko, zburzona 1938. Kolejna drewniana, przeniesiona 1954 z Cycowa (woj. chełmskie), przeniesiona 1993 do Dobratycz. Ikonostas nowy, z wykorzystaniem elementów i ikon poprzedniego z II poł. XIX w.: św. Mikołaj Cudotwórca, Archanioł Michał, Matka Boska z Dzieciątkiem, Chrystus Pantokrator, Archanioł Gabriel i Zmartwychwstanie. W prezbiterium nastawa ołtarzowa w stylu ruskim, z klasycyzującymi drewnianymi figurami aniołów w zwieńczeniu, XIX w. Ikony II poł. XIX w.: 1. Ostatnia Wieczerza; 2. śś. Konstantyn i Helena. Feretron, z ikonami: 1. Matka Boska Smoleńska i Boże Narodzenie, ofiarowany 1903 przez Andrzeja Iwanowicza Troickiego, kapelana 38. włodzimierskiego pułku dragonów. Na fasadzie umieszczone jest malowidło przedstawiające patronów świątyni. W 2006 rozpoczęta budowa domu parafialnego

       Cmentarz przy cerkwi założony w 1810 jako unicki, od 1870 prawosławny. Na cmentarzu kilkanaście kamiennych i żeliwnych nagrobków z IV ćw. XIX w. (wg innych źródeł - nagrobki z I i II poł. XIX w.) i nagrobki współczesne. W pobliżu cerkwi pomnik upamiętniający ofiary Akcji Wisła (wystawiony przez społeczność prawosławną Białej w 60 rocznicę akcji), przed cerkwią również współczesna murowana dzwonnica-brama oraz murowana kapliczka przydrożna z końca XVIII w., przekształcona w latach 70-tych XX w. Niedaleko cerkwi, przy ul. Żytniej, mieści się Centrum Kultury Prawosławnej.

Rynek, kamieniczki, wille...

       Ośrodkiem miasta jest zlokalizowany centralnie czworoboczny rynek, obecnie Plac Wolności. Częściowo uregulowany po 1775, m.in. wg proj. Macieja Tadeusza Jakimowicza. II poł. XIX w. pośrodku wzniesiona drewniana remiza strażacka, rozebrana ok. 1900, gdy na jej miejscu stanął pomnik cara Mikołaja II, usunięty 1915. Od 1919 Plac Wolności. Przekomponowany 1935, ze skwerem wg proj. M. Kordusa, okalające rynek ulice przebrukowano wówczas kostką betonową. Po wojnie rewaloryzowany wg proj. Gerarda Ciołka, 2000 nowa aranżacja na regularnym planie, z klombami w granitowych obramieniach. W pierzei pn. we wsch. części dawna austeria, w części zach. od I poł. XIX w. ratusz (później magistrat) i poczta (do dziś pełniąca tę funkcję). W pierzejach zach. i pd. współczesne uzupełnienia zabudowy (m.in. kamienice nr 17 i 26, wzniesione 2005), w pierzei wsch. większość kamienic gruntownie remontowana 2004.

       Obecnie w pd.-zach. części rynku niewielka fontanna i postawiona niedawno tzw. "Ławeczka Kraszewskiego". W części pn.-wsch. - podwyższenie i pomnik niepodległości (orzeł na kamiennym postumencie). Przy północnej pierzei - tzw. ściana straceń, miejsce zbiorowych egzekucji podczas okupacji. Po szybą odsłonięty fragment nieotynkowanego muru ze śladami po kulach (poniżej napis - "Poległym bohaterom - społeczeństwo"), przed ścianą niewielkie podwyższenie z zielenią, wydzielone żeliwnym ogrodzeniem. Natomiast na ścianie (po bokach umieszczonego centralnie okna) dwa zespoły tablic - w każdym duża tablica z datą egzekucji, niżej małe tabliczki z nazwiskami ofiar. Po lewej - "Miejsce straceń uświęcone męczeńską krwią Polaków w walce o wolność - egzekucja 10 Polaków w dniu 13 XI 1943", poniżej: Józef Bernard (lat 42), Leon Horczyński (lat 19), Antoni Jankowski (lat 46), Kazimierz Karwowski (lat 27), Czesław Kiryluk (lat 21), Edward Kiryluk (lat 23), Antoni Lipski (lat 28), Józef Nagi (lat 22), Bogusław Selim-Bojarski (lat 41), Tadeusz Sokół (lat 37). Po prawej - "Miejsce straceń uświęcone męczeńską krwią Polaków w walce o wolność - egzekucja 16 Polaków w dniu 23 XI 1943", poniżej (niektóre nazwiska bez podanego wieku ofiar): Jan Bandura, Sergiusz Juchimiuk, Wasyl Koleńczuk, Piotr Korniłowicz, Michał Kuc, Józef Kuna (lat 31), Jan Kupryś (lat 28), Jan Lesiuk, Aleksander Ligor (lat 25), Ignacy Łukaszuk, Paweł Łyszewski, Stefan Maksymiuk, Paweł Rafałko, Grzegorz Trociuk (lat 47), Jan Trociuk (lat 29), Adam Wołos (lat 42)

       Przy rynku i sąsiednich ulicach (m.in. Moniuszki - galeria I i II, Janowskiej, Brzeskiej na odcinku do ul. Prostej) ciągła zabudowa murowana, głównie II poł. XIX w. i pocz. XX w., piętrowa. W różnych częściach miasta zachowana też parterowa zabudowa drewniana o charakterze miejskim, II poł. XIX w. i XIX/XX (m.in. ul. Narutowicza na odcinku od kościoła św. Antoniego do domu Kijowskiego, ul. Brzeska 24, 26, 30, 34, 36, 51 - galeria I i II; ul. Piłsudskiego 12, 13, 15, 17). W części pd. miasta kilkanaście drewnianych willi z II poł. XIX w. i XIX/XX w., z bogatym detalem (m.in. ul. Kolejowa, Zielona). Poniżej opisy niektórych najważniejszych obiektów (gdy znana jest data powstania). Natomiast ponieważ oczywiście nie sposób w tym miejscu umieścić oddzielnie dziesiątek linków do każdego budynku - po zdjęcia (i lokalizację) innych interesujących kamienic, willi i zwykłych domów odsyłam do polecanej na początku mapy oraz wprost do galerii Architektura miejska (gdzie większą część stanowią zdjęcia obiektów z Białej).

Niektóre zabytkowe domy mieszkalne:

      Przy ul. Warszawskiej 8 klasycystyczny budynek z 1820 (wg niektórych źródeł - dawna organistówka sąsiedniej parafii św. Anny). Murowany z cegły, otynkowany. Parterowy, od frontu z pięterkiem na osi. Na planie prostokąta, siedmioosiowy. Wnętrze dwutraktowe, przekształcone. Elewacje bez podziałów, zwieńczone gzymsem, wystawka i jej trójkątny fronton fryzem kostkowym. Otwory prostokątne, w pięterku okno termalne, we frontonie data 1820. Dach czterospadowy, nad wystawką dwuspadowy, kryty blachą.

       Przy ul. Narutowicza 21 tzw. "Kamienica Kijowskiego". Wzniesiona jako kamienica czynszowa przez przedsiębiorcę budowlanego Kijowskiego. Eklektyczna, koniec w. XIX. Murowana z cegły, otynkowana. Na planie prostokąta, piętrowa, z trójkondygnacyjną wieżą w drugiej osi od pd. Elewacja frontowa dziesięcioosiowa, z wydatnym gzymsem kordonowym i wieńczącym, w osi pn. wyłamanym w trójkątny naczółek, w wieży na kroksztynach. Przęsła pn. i wieżowe w dolnej kondygnacji boniowane, w górnej ujęte półkolumnami kompozytowymi. Okna w opaskach tynkowych, uszakowych, w dolnej kondygnacji w kluczach maski, w górnej kartusze oraz podokienniki z festonami. W wieży okno ujęte hermami. Dach niski dwuspadowy, kryty papą; wieża z niskim obeliskowym hełmem z iglicą, na cokole, krytym blachą.

       Przy ul. Narutowicza 8 tzw. kamienica "Pod wieszczami". Pierwotnie własność arch. Karola Iwanickiego, od 1904 Romana Rosińskiego i następnie jego spadkobierców, 1944 znacjonalizowana, 1995 Jerzego Kuźmiuka. W stylu neorenesansu francuskiego, 1898, proj. arch. Karol Iwanicki. Murowana z cegły, detal tynkowy. Dwukondygnacyjna, w ściętym narożniku drzwi, powyżej balkon i owalne nisze, w których popiersia Adama Mickiewicza i Juliusza Słowackiego, zwieńczona gzymsem na kroksztynach; na narożu wieżyczka, w której kartusz z datą 1898. Dach niski wielopołaciowy, wieżyczka z hełmem ostrosłupowym z iglicą, na cokole, kryte blachą.

       Przy ul. Garncarskiej 14 dom własny architekta Władysława Wołłodki. Eklektyczny, z elementami neogotyku, ok. 1906, zapewne proj. Władysława Wołłodko. Na dużej działce otoczonej ceglanym murem, w głębi ogrodu, frontem zwrócony na zach. Murowany z cegły. Na planie prostokąta, z prostokątną dobudówką od pn.-wsch. Dwukondygnacyjny, z drugą kondygnacją niższą, na wysokim otynkowanym cokole, podpiwniczony. Elewacje frontowa i tylna pięcioosiowe, osie środkowa i skrajne lekko zryzalitowane, o charakterze wieżyczek zwieńczonych postumentami, z wysokimi wnękami zamkniętymi łukiem nadwieszonym, środkowa wyniesiona ponad dach. W dolnej kondygnacji w elewacji tylnej szeroki taras, we frontowej balkony, nad oknami pas fryzu z kolorowych ceramicznych płytek, nad gzymsem wieńczącym ażurowa żeliwna balustrada z datą 1906. W elewacji bocznej część środkowa zryzalitowana, z prostokątnymi drzwiami, zwieńczona sterczynowym szczytem. Dachy dwuspadowe, niskie, kryte blachą. Dobudówka piętrowa, skomunikowana rodzajem pomostu prowadzącego na taras.

       Na narożnej parceli z ul. Garncarską, przy ul. Piłsudskiego 25, dom z  I poł. XIX w. Drewniany, konstrukcji zrębowej. Na planie prostokąta, do którego dobudowane prostokątne, czteroosiowe skrzydło wzdłuż ul. Garncarskiej. Parterowy. Część frontowa czteroosiowa, boczna dwu-, skrzydło czteroosiowe. Kryty wspólnym wysokim dachem dwuspadowym, obitym papą.

       Przy ul. Witoroskiej 48 tzw. "Willa rosyjskiego generała". Zbudowana ok. poł. XIX w. dla gen. Mewinsa. Drewniana, szalowana, z bogatą wycinaną dekoracją okapów i obramień okiennych. Na planie prostokąta, piętrowa. Dach dwuspadowy, kryty eternitem. Przy ulicy niewielka parterowa ordynansówka.

       Przy ul. Długiej 16 willa z końca XIX w. Drewniana, szalowana. Na planie prostokąta, z przylegającymi do bocznych elewacji kwadratową piętrową wieżą na osi oraz prostokątną parterową przybudówką. Parterowa, z pięterkiem na osi, z wycinaną dekoracją okapów. Dachy dwuspadowe, kryte eternitem.

 

Budynki użyteczności publicznej

Akademia Bialska

       Przy ul. Warszawskiej 10 gamach dawnej Akademii Bialskiej, ob. Liceum ogólnokształcące im. J. Kraszewskiego. Akademia ufundowana 1628 staraniem Krzysztofa Wilskiego Ciborowicza, proboszcza par. św. Anny, ulokowana wówczas w adaptowanym na jej potrzeby murowanym, parterowym budynku szpitala miejskiego wzniesionego 1585 przez Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła (wtopionym we wsch. część obecnego skrzydła pn). Między 1628 i 1650 rozbudowana o piętro. Bogato uposażona i odnowiona przez Katarzynę z Sobieskich Radziwiłłową. Ok. 1840 wzniesiony wolnostojący pawilon (obecne skrzydło pd.), połączony z gmachem głównym w czasie rozbudowy między 1866 a 1878 (ok. 1870?). 1919 przebudowana, otrzymała neobarokowe elewacje. Od 1633 pod opieką Akademii Krakowskiej, na statusie tzw. kolonii akademickiej, 1777-93 pod zarządem Akademii Wileńskiej (wg innych źródeł - do 1795), 1794 przemianowana na gimnazjum, 1809 szkoła departamentowa, 1815 wydziałowa, 1837 powiatowa, 1864 gimnazjum rosyjskie, 1916 polskie gimnazjum im. Józefa Ignacego Kraszewskiego. Murowana z cegły, otynkowana. Na planie podkowy, której ramię pn. stanowi prostokątny korpus z dwoma skrzydłami: równoległym do korpusu, z prostokątną przybudówką od zach. i łącznikowym prostopadłym od pd.-wsch. Dwukondygnacyjna. Wnętrze korpusu dwutraktowe, z korytarzem i klatką schodową w drugiej osi wsch. Elewacje zwieńczone profilowanym gzymsem, naroża boniowane, kondygnacje rozdzielone gzymsem kordonowym, frontowa czteroosiowa, rozczłonkowana boniowanymi pilastrami w wielkim porządku, z trójkątnym szczytem ujmującym dwie osie środkowe. Okna prostokątne w opaskach. Dach niski czterospadowy, kryty blachą.

       Na ścianach budynku kilka tablic pamiątkowych. Od ulicy Warszawskiej: z 1981, poświęcony "twórcom Konstytucji 3 maja wielkim poprzednikom idei Stronnictwa Demokratycznego w 190 rocznicę członkowie SD woj. bialskopodlaskiego" (tablica z analogicznym tekstem również na budynku przy ul. Budkiewicza - siedzibie SD?), z 1928 "w 300-nym roku istnienia tej uczelni dawnej kolonii akademickiej Uniwersytetu Warszawskiego uczcili potomni pamięć jej założyciela ks. Krzysztofa Wilskiego i złożyli hołd wszystkim, którzy pracą i ofiarnością kulturę polską na Podlasiu krzewili i trwałość jej umocnili" oraz z 16 IX 1988 "w setną rocznicę śmierci J.I. Kraszewskiego (1812-1887) uczestnicy Zjazdu Koleżeńskiego" (obie tablice na osi budynku). Od ulicy Kraszewskiego: "Pamięci bohaterskich przywódców powstania styczniowego na Podlasiu ks. Stanisława Brzóski i Romana Rogińskiego b. uczniów szkoły bialskiej 22 stycznia 1863-1963" i tablica "Uczestnik klubu przodujących szkół." Ponadto od ulicy Warszawskiej, pośrodku elewacji, na wysokości pierwszego piętra data "1628" i godło państwowe.

        Choć sam budynek Akademii ten na skutek kilkakrotnej przebudowy zatracił częściowo swój dawny wygląd, to pozostała bogata historia ludzi i szkoły. M.in. latach 1822-26 uczył się tu J.I. Kraszewski, co znalazło odbicie w wielu jego książkach. Uczniami Akademii byli również: Jan Gawiński - poeta i sielankopisarz; Franciszek Wężyk - poeta, poseł na sejm; ksiądz Stanisław Brzóska - ostatni przywódca powstania styczniowego na Podlasiu i wielu innych.

       Przy skrzyżowaniu ul. Warszawskiej i Zamkowej, na placyku przed gmachem Liceum, znajduje się pomnik Józefa Ignacego Kraszewskiego. Wzniesiony 1928 z okazji jubileuszu 300-lecia Akademii Bialskiej, 2002 przesunięty na nowe miejsce nieopodal poprzedniego. Na wysokim cokole proj. płk. Ludwika Bittnera, ujętym niskim murkiem z czerwonego piaskowca wąchockiego; na cokole brązowe popiersie proj. Teodora Rygiera, 1878, sygn. G[racjan] Chmielewski, wyk. w odlewni Braci Łopieńskich w Warszawie.

Austeria

       W pn.-wsch. narożniku rynku (Pl. Wolności 12) dawna austeria. Wzniesiona przed 1777 wg proj. arch. Macieja Tadeusza Jakimowicza, jedyny zrealizowany element nowej zabudowy rynku, przewidzianej przy jego zamierzonej regulacji (wsch. człon symetrycznie zakomponowanej pierzei pn.). . Gruntownie przebudowana, m.in. przed 1830 nadbudowane piętro, przed 1847 do elewacji tylnej dobudowane skrzydła (wg innych źródeł - stajnia i wozownia wzniesione razem z austerią, ok. 1847 stajnia przekształcona na mieszkania, wozownia na sklepy). Od ok. poł. XIX w. siedziba urzędu powiatowego, następnie dom mieszkalny, ob. budynek mieszkalno-usługowy. Murowana, otynkowana. Na planie prostokąta, z bramą przejazdową na osi, z dwiema prostokątnymi przybudówkami na skrajnych osiach elewacji tylnej. Układ wnętrz pierwotnie dwutraktowy, przekształcony, w piwnicach częściowo zachowane sklepienia krzyżowe. Elewacja frontowa siedmio-, boczna czteroosiowa, z gzymsami kordonowym i wieńczącym. Dach łamany, kryty blachą.

Sąd

       Przy ul. Brzeskiej 18 (róg Prostej) eklektyczny budynek sądu z pocz. XX w., być może proj. arch. Władysława Wołłodko, remont generalny 2005 (obecny budynek sądowy na sąsiedniej działce). Murowany z cegły, w partii sutereny otynkowany, boniowany, detal betonowy. Na planie prostokąta, dwukondygnacyjny, z wysoką sutereną. Układ wnętrz dwutraktowy z korytarzem. Elewacje zwieńczone wydatnym belkowaniem z kanelowanym fryzem wyłamanym odcinkowo nad oknami: od ul. Prostej piętnastoosiowa, z płytkim ryzalitem w drugiej i trzeciej osi, od ul. Brzeskiej trójosiowa, z analogicznym ryzalitem na osi, w szóstej osi dłuższej elewacji i w środkowej krótszej drzwi z ozdobną stolarką, nad nimi żeliwne daszki na ażurowych wspornikach, klatki schodowe podkreślone fragmentem attyki. Okna prostokątne, z podokiennikami imitującymi rząd kaboszonów. W krótszej elewacji na piętrze na osi balkon. Dach niski, czterospadowy, kryty blachą.

Szpital Szarytek

       Przy ul. Warszawskiej 15 (na pn. od zespołu zamkowego) zespół szpitala św. Karola Boromeusza, d. szpital miejski i klasztor Szarytek. Fundowany przez Karola Stanisława Radziwiłła przed 1716 jako drewniany klasztor Sióstr Miłosierdzia św. Wincentego a Paulo zw. Szarytkami, sprowadzonych w celu prowadzenia szpitala i sierocińca. Murowany wzniesiony 1728 z fundacji Anny z Sanguszków Radziwiłłowej, z dobudowanymi XVIII/XIX w. od pn.-zach. skrzydłem i od pd. klasycystycznym portykiem. 1795-1809 pełnił funkcję domu opieki dla sierot, ludzi chorych i ubogich. 1884 po usunięciu szarytek zamieniony na prawosławny klasztor i szpital p.w. św. Marii Magdaleny. 1915 wojskowy lazaret. Po 1918 ponownie pod zarządem szarytek, wówczas nadana nazwa Szpital św. Karola Boromeusza. 1927 i 1938 rozbudowywany, wówczas dodane skrzydło od pd.-wsch. 1973 pożar, następnie remont, kolejny 2004. Barokowa brama wjazdowa zburzona po 1970, na terenie dawnych ogrodów ulokowane pawilony i korty tenisowe.

       Budynek szpitala murowany z cegły, otynkowany. Frontem zwrócony na pn.-wsch. Na planie czworoboku z wewnętrznym dziedzińcem, z wydłużonymi skrzydłami pn.-zach. i pd.-wsch. oraz aneksem od strony pd.-wsch. Jednokondygnacyjny, częściowo podpiwniczony. Wnętrza częściowo przekształcone w układzie jednotraktowym, z korytarzem od strony dziedzińca. Pomieszczenia sklepione kolebką z lunetami, korytarz łączący skrzydła - kolebkowo-krzyżowo. W skrzydle frontowym kaplica p.w. św. Karola Boromeusza, trójprzęsłowa, sklepiona kolebką z lunetami, z przylegającą zakrystią na planie prostokąta, sklepioną kolebką o obniżonym łuku koszowym. Ośmioosiowa elewacja pn.-wsch. (frontowa) i jedenastoosiowa pn.-zach. rozczłonowane toskańskimi pilastrami, zwieńczone uproszczonym belkowaniem z fryzem wyznaczonym półwałkiem, wyłamanym nad pilastrami, pozostałe bez podziałów, okna w uszakowych obramieniach. Elewacja frontowa z wejściem zamkniętym półkoliście, poprzedzonym czterokolumnowym portykiem doryckim z trójkątnym szczytem na tle fragmentu schodkowej attyki, nad którą wrzeciono. Aneks trójosiowy, z trójkątnym szczytem.

       Wyposażenie kaplicy: konfesjonał, II poł. XIX w.; klęcznik, eklektyczny, II poł. XIX w.; szafa, w zakrystii, klasycystyczna I poł. XIX w., ścienna, drzwi dwuskrzydłowe z czterema uszakowymi płycinami, zwieńczona profilowanym gzymsem z fryzem kostkowym; fisharmonia, I ćw. XX w. Obrazy: 1. Chrystus Ukrzyżowany, lata 20-30-te XX w.; 2. Chrystus w Ogrójcu, 1922, wyk. siostra Emilia Okumińska w Tworkach, haft płaski cieniowany, nicią jedwabną. Rzeźba Najśw. Serca Jezusa, metalowa XIX/XX w., mal. olejno. Monstrancja, barokowa, 1728, z cechami: miejską gdańską z lat 1701-34, inicjałową warsztatu wdowy po złotniku Arnoldzie Lange i kontrybucyjną austriacką z lat 1806-7, wg inskrypcji na stopie ofiarowana przez Teklę z Radziwiłłów Flemmingową do kaplicy szarytek w Białej; stopa owalna o falistym wykroju z motywem czterech uskrzydlonych główek aniołków, trzon figuralny w formie geniusza stojącego na spłaszczonej kuli; gloria kartuszowa w formie paludamentu zwieńczonego lambrekinowym baldachimem, z krzyżem, otok reservaculum kameryzowany; zachowany oryginalny skórzany futerał. Krzyż ołtarzowy, klasycystyczny I poł. XIX w., mosiężny, na prostokątnym cokole z wieńcem laurowym ze wstęgami, u stóp krzyża pełnoplastyczne figurki Matki Boskiej i św. Jana Ewangelisty. Para lichtarzy eklektycznych, XIX/XX w., z cechą warszawskiej firmy Fraget, z motywem owocującej winorośli. Sygnaturka XIX w., z inskrypcją cyrylicą.

       Również przy ul. Warszawska 15 pawilon szpitalny, położony na pn.-zach. od szpitala, przy drodze wjazdowej. Klasycystyczny, I poł. XIX w. Murowany z cegły, otynkowany. Frontem zwrócony na pd.-wsch. Na planie wydłużonego prostokąta, z ryzalitami w trzeciej i ósmej osi. Jednokondygnacyjny, dwutraktowy, wnętrza z płaskim stropem. Fasada dziesięcioosiowa, z pilastrami w narożach, ryzality zwieńczone trójkątnymi szczytami. Elewacje boczne dwuosiowe. Okna prostokątne. Dach czterospadowy, nad ryzalitami dwuspadowe, kryty blachą.

       Przed frontem budynku szpitala Figura Immaculaty, pierwotnie stojąca przed bramą w szyi bastionu zamku. Rokokowa, II poł. XVIII w., kamienna, ustawiona na cokole, ob. pomalowana farbą olejną. Natomiast za budynkiem szpitala żeliwna pompa z I poł. XIX w., warszawskiej firmy Troetzer& Co.

Szpital Żydowski

       Przy ul. Janowskiej 27/29 dawny szpital żydowski, wzniesiony 1905 na działce ofiarowanej przez Szmula Piżyca, utrzymywany z wynajmu kamienicy ofiarowanej przez Tyle Berlin. 1994-96 remontowany wg proj. krakowskiej pracowni Archi-Plus, przez bialską firmę Domex, ob. siedziba Urzędu Stanu Cywilnego i powiatowego Oddziału Służby Ochrony Zabytków. Modernistyczny, murowany, otynkowany, dwukondygnacyjny. Wnętrza przekształcone. Elewacje z wydatnym gzymsem kordonowym i wieńczącym, frontowa jedenastoosiowa, z trójkondygnacyjnym centralnym ryzalitem, dzielonym lizenami wraz ze szczytem zamkniętym łukiem wklęsło-wypukłym. Dach dwuspadowy, kryty blachą.

Więzienie

       Przy ul. Prostej ciekawy budynek więzienia, wzniesionego w 1878 (z elementami neogotyku). Do dziś pełni tę funkcję - obecnie mieści się tu Zakład Karny, jednostka typu zamkniętego dla recydywistów z oddziałami dla: tymczasowo aresztowanych, oddziałem półotwartym dla recydywistów i oddziałem terapeutycznym dla osób uzależnionych od alkoholu. Od północy zabytkowego budynku zabudowania współczesne. Pośrodku elewacji od ul. Prostej tablica, upamiętniająca brawurowe akcje AK odbicia więźniów - "W październiku 1944 oraz w marcu i maju 1945 żołnierze Armii Krajowej z rozkazu mjr. S. Wyrzykowskiego ps. Zenon w akcjach bojowych uwolnili z tego więzienia 120 żołnierzy AK - więźniów NKWD i UB - maj 1995 społeczeństwo Podlasia".

Cmentarze

"Stary cmentarz" przy Janowskiej

       Na rogu ul. Nowej i Janowskiej cmentarz rz.-kat., założony 1805. Powiększany 1897, 1909, 1918 i 1978. Otoczony ceglanym murem z neoromańską bramą, proj. arch. Władysław Wołłodko, 1909, ze schodkowym szczytem, zwieńczonym figurą anioła na tle krzyża.

       Zachowanych około trzydziestu zabytkowych nagrobków z XIX w., m.in.: 1. rodziny Kryże, klasycystyczny, po 1852, murowany z cegły, otynkowany, w formie małej kapliczki na planie kwadratu, ujęty na narożach doryckimi pilastrami, między którymi półkoliście zamknięte płyciny, z trójkątnym naczółkiem, dach czterospadowy kryty blachą; 2. Pauliny Abiszewskiej Skoczyńskiej, po 1857, w formie żeliwnego ażurowego krzyża; 3. Marii Matyldy z Horaleków Konstantynowej Patkiewiczowej i Franciszki z Goaszewskich Horalek, po 1877, z żeliwnym, krzyżem; 4. Feliksy Korwin-Pawłowskiej (zm. 1880), klasycystyczny, kamienny z figurą płaczki, wg Konstantego Hegla, wspartej o złamaną kolumnę z wieńcem; 5. rodziny Starżów-Majewskich, właścicieli Woskrzenic i Marii Gonaszewskiej (zm. 1884), w formie złamanej kanelowanej kolumny, z wazą z draperią na szczycie, na cokole kartusz z h. Starykoń. Zdjęcia nagrobków - zarówno wspomnianych powyżej jak i innych, interesujących artystycznie grobowców w aż czterech galeriach (w sumie ok. 40 zdjęć) - I, II, III, IV.

       Ponadto na samym liczne groby i pomniki walk z I i II WŚ (w poniższym tekście część obiektów i przede wszystkim - nazwisk - jeszcze do opracowania). Przy murze cmentarnym od strony cmentarza żydowskiego pomnik żołnierzy 34. pułku piechoty poległych 1919 pod Kobylanami (z 1925), z napisem: "Poległym pod Kobylanami bohaterom w walce o niepodległość ojczyzny d. 6 II 1919". Na białych polach następujące nazwiska żołnierzy 34 PP: (od lewej) Antoni **chta, Stanisław *, Jan Romańczuk, Antoni Bołba, Antoni Przymus, Antoni Michalik, Stefan Bulkin, Antoni Stępień, Józef Fedoruk, Józef Szeweluk, Michał Bąkowski, Bolesław Jarocki, Ignacy Lipka, Ludwik Milewski, Stanisław Paszkiew*, Józef Wąsi*. Z kolei od strony ul. Janowskiej kwatery żołnierzy poległych w 1920. W tej samej okolicy mogiła żołnierzy poległych w kampanii wrześniowej 1939, "miejsce spoczynku żołnierzy polskich poległych w walce z Niemcami pod Dubowem IX 1939", grób "bojowników antyhitlerowskiego ruchu oporu mieszkańców Podlasia" oraz... groby "poległych w walce o utrwalanie władzy ludowej"...

       Cmentarz jest też miejscem martyrologii i znajdziemy tu m.in. wiele grobów ofiar masowych egzekucji dokonywanych w Białej i okolicach. Są to m.in. (zapewne poniższa lista nie jest pełna):

- "miejsce spoczynku 12 oficerów WP zamordowanych na Grabarce 16 VIII 1941 przez hitlerowców", od lewej:  por. Stefan Bryndzewicz (l. 35), por. Roman Dębski (l. 28), p. por. Jan Gajewski (l. 35), por. Szymon Kiryczyński (l. 28), por. Stanisław Klekot (l. 34), p. por. Bolesław Koślacz (l. 28), p. por. Antoni Leszewicz (l. 30), p. por. Leon Ościak (l. 33), p. por. pilot Mieczysław Popielewicz (l.25), p. por. Czesław Szmidt (l. 29), p. por. Kazimierz Zakrzewski (l. 31), kpt. Stefan Ziółkowski (l. 34)

- grób ofiar II WŚ: Wiktora Dzikowskiego (referenta wydziału powiatowego w BP, l. 48) i Jana Szerszenowicza (sekretarza wydziału powiatowego w BP, l. 54, grób symboliczny)

 

- "miejsce spoczynku Polaków zamordowanych na Grabarce przez hitlerowców w dniu 23 VIII 1940", na tablicach: Barański Stanisław (l. 40), Dawidziuk Edward (l. 22), Dzikowski Wiktor (l. 48), Iwanczewski Kazimierz (l. 35), Kucharska Dębska Zofia, Łojek Wincenty (l. 51), na drugiej - Magierko Władysław (l. 43), Szerszenowicz Jan (l. 54), Szołucha Franciszek, Zozula Jan (l. 47), Zozula Stanisław (l. 28) oraz 14 osób nieznanych; obok oddzielne nagrobki: Stanisława Barańskiego, burmistrza Janowa Podl., Aleksandra Urbańskiego, nauczyciela, kierownika Szkoły Powszechnej w Zabłociu (l. 34) i Władysława Magierko

 

- "miejsce spoczynku Polaków pomordowanych przez hitlerowców na Grabarce 5 lipca 1940", od lewej: ppor. Henryk Billi (l. 25), Halina Pietruczuk (l. 26), Leokadia Osmólska (l. 32), Kazimierz Macieszko (l. 20), Lucyna Smyk (l. 25), Henryk Sobol, Tadeusz Sobol, Ludwik St***wski

 

- "miejsce spoczynku żołnierzy AK, mieszkańców BP rozstrzelanych przez Niemców na Placu Wolności w Białej Podlaskiej 13 listopada 1943"; od lewej: plut. Tadeusz Sokół

       Na cmentarzu również kaplica p.w. św. Rocha. Klasycystyczna, wzniesiona 1830 na miejscu wcześniejszej (uwzględnionej na planie miasta z 1777), odnowiona 1935. Murowana z cegły, otynkowana. Na planie zbliżonym do kwadratu. Frontem zwrócona na pd. Wnętrze eliptyczne, nakryte spłaszczoną kopułą z latarnią. Elewacja frontowa z parami uproszczonych pilastrów na wspólnych cokołach, otwór wejściowy zamknięty łukiem odcinkowym, powyżej daty: 1830 i 1935; pozostałe zwieńczone uproszczonym belkowaniem, opięte na narożach pilastrami. Dach czterospadowy, z czworoboczną latarnią o ściętych narożach. Ołtarz po 1830, jednokondygnacyjny, jednoosiowy, w obramieniu z liści akantu z wolutami u dołu, zamknięty łukiem nadwieszonym, pod którym uskrzydlona główka anielska, w polu głównym obraz św. Rocha, współczesny ołtarzowi. Epitafia: 1. Anny z Borkowskich Holewińskiej (zm. 1843), żeliwne; na elewacjach: 2. ks. Bartłomieja Radziszewskiego (zm. 1855), kamienne, nad wejściem; 3. Franciszka Kowalewskiego (zm. 1870), żeliwne; 4. Ludwika Strzałkowskiego (zm. 1838), marmurowe; 5. Ignacego i Eleonory z Popławskich i Franciszki z Krasuskich Wodzińskich (zm. 1849), kamienne, w formie sarkofagu.

Pozostałe

       Od końca XVIII (wg innych źródeł - już w I ćw. XVII w.) do poł. XIX w. (wg innych źródeł - do pocz. XIX w.) istniał dawny cmentarz żydowski przy ul. Brzeskiej (na wschód od kościoła bazylianów). Posiadał nieregularną, wieloboczną formę, czytelną w dzisiejszym krajobrazie miasta jako wyniesienie między budynkiem kina Merkury a budynkiem Urzędu Powiatowego. Nagrobki utracił do I wojny światowej. Zniszczony przez Niemców podczas II wojny i po wojnie ostatecznie zlikwidowany. Posiada liczne przekazy kartograficzne i ikonograficzne - najstarszy z 1772 roku w postaci tzw. mapy Targońskiego. Na terenie byłego cmentarza znajduje się pomnik poświęcony Polakom poległym i zaginionym na Syberii (patrz niżej, rozdział "Pomniki i miejsca pamięci").

       Kolejny kirkut założony ok. poł. XIX w. (wg innych źródeł - na pocz. XIX w., ok. 1810) między ul. Nową i Dolną, przylegający bezpośrednio do cmentarza katolickiego. Zniszczony w czasie II WŚ (macew użyto do budowy lokalnych dróg), nagrobki nie istnieją (z wyjątkiem dwóch ustawionych na terenie cmentarza symbolicznych macew). Rozległy teren (ok. 2,71 ha) ogrodzony (żeliwne ogrodzenie z 1988, z Gwiazdami Dawida, przy wejściu od ul. Nowej z dwiema menorami - siedmioramiennym świecznikami, symbolami judaizmu). Przy ul. Nowej pomnik Ofiar Holocaustu, upamiętniający 12 tys. Żydów z Białej Podlaskiej i okolic oraz Augustowa i Suwałk, którzy zginęli w obozach zagłady w czasie II WŚ oraz w masowych egzekucjach na terenie bialskiego getta w listopadzie 1942, kiedy to podczas likwidacji getta rozstrzelano ok. 6 tys. osób.

       Przy ul. Brzeskiej dawny cmentarz unicki, założony XVI/XVII w., czynny do pocz. XIX w. Nagrobki nie istnieją. Na jego terenie kapliczka, klasycystyczna, zapewne 1854. Murowana, otynkowana, na planie kwadratu, w dolnej kondygnacji głębokie wnęki zamknięte półkoliście, w profilowanych opaskach, górna otwarta półkolistymi arkadami na kwadratowych filarach o sfazowanych narożach. Dach niski, czterospadowy, kryty blachą, zwieńczony krzyżem. Wewnątrz drewniana figura Chrystusa Frasobliwego, XIX w. W dolnej kondygnacji tablica dewocyjna, 1919.

       Poza wymienionymi obiektami (katolickim, unickim, żydowskim i wcześniej wspomnianym prawosławnym) w Białej znajdują się też inne cmentarze z różnych okresów historycznych. Nieopodal Szpitala Szarytek (od. ul. Artyleryjskiej) dawny cmentarz przyszpitalny - zachowane pojedyncze nagrobki (zlokalizowane - trzy): żeliwny grobowiec rodziny Domaradzkich z II poł. XIX w. (Stanisław Domaradzki - zmarł 12 listopada 1873 roku, przeżył lat 52; Antonina z Lewickich Domaradzka zmarła 15 czerwca 1872 roku, przeżyła lat 32; Mania Domaradzka zmarła 15 czerwca 1872 roku, przeżyła lat 5; "Pozostali synowie stawią tę pamiątkę rodzicom i siostrzyczce"), niedawno odnowiony otynkowany nagrobek oraz fundament (?) trzeciego grobu.

       Ponadto w Białej trzy cmentarze "wojenne" - jeden z pierwszej i dwa z drugiej WŚ. Przy ul. Pokoju cmentarz żołnierzy niemiecko-austriackich z okresu I WŚ. Założony przez Niemców w sierpniu 1915 - czynny do grudnia 1918. Spoczywa tu od 600 do 650 żołnierzy niemieckich, austriackich oraz innych narodowości, m.in. Czechów, Polaków, Słowaków i Węgrów. Główna aleja na osi wschód-zachód (wejście od wschodu), na osi pomnik - monument z głazów (z napisem "Der Tapferkeit u. Pflichttrene"), przy wejściu (symetrycznie) i w pd. części wyższe drzewa; po bokach alei obszerne kwatery z betonowymi krzyżami, częściowo wyznaczone alejkami, w części północnej głównie same ziemne mogiły

       Cmentarze z II WŚ związane są z dramatycznymi losami przebywających tutaj jeńców wojennych (koniecznie patrz podstrona poświęcona śladom po jeńcach wojennych w okolicach Białej!). Przy ul. Przemysłowej niepozorny cmentarz radziecki. Pochowani są tu żołnierze radzieccy polegli w lipcu 1944 (informacja z tablicy przy wejściu) oraz "ponad 7 tys. sowieckich jeńców wojennych zamordowanych w czasie II WŚ w okolicach Białej Podlaskiej" (z dwujęzycznej, polsko-rosyjskiej tablicy na monumencie). Na końcu głównej alei monument. Z kolei przy ul. Włoskiej cmentarz jeńców włoskich zamordowanych w latach 1943-44. Na końcu alei pomnik, po bokach i na tyłach pomnika betonowe krzyże. Z boku pomnika napis po polsku i włosku: "Tu spoczywają żołnierze włoscy zamordowani w latach 1943-44 przez faszystów niemieckich Wrzesień 1972"; "Qui eternamente riposano soldati dell esercito italiano uccisi dagli hitleriani nella battaclia per ia liberta dei popoli September 1972".

Wojsko, kolej, przemysł...

Dzielnica wojskowa

       W zach. części miasta, przy ul. Warszawskiej, usytuowany jest zespół zabudowań dawnej dzielnicy wojskowej. Wznoszony 1919-39 dla stacjonującego w Białej 34. pułku piechoty i dywizjonu 9. pułku artylerii lekkiej. Do dziś zachowane dwa bloki mieszkalne w układzie szeregowym, przy ul. Warszawskiej. Budynki z lat 1927-28, wg proj. typowych Funduszu Kwaterunku Wojskowego, opr. przez arch. Aleksandra Sygietyńskiego i Bruno Zborowskiego - blok zach., oficerski, oraz Tadeusza Obmińskiego i Artura Korytkowskiego - blok wsch., podoficerski. Modernistyczne, murowane, otynkowane. Na planie prostokąta, trójkondygnacyjne, dziesięcioosiowe, z dwoma ryzalitami klatek schodowych. Elewacje zwieńczone gzymsami, ryzality wyróżnione boniowaniem i schodkowymi szczytami. Portale boniowane, z przełamanymi naczółkami: w budynku wsch. ze schodkowymi szczytami; w zach. zryzalitowane, z trójkątnymi szczytami. Dach niski, czterospadowy, kryty blachą. Natomiast nieco dalej  na zachód, przy ul. Warszawskiej 25, dawne kasyno oficerskie (ob. siedziba LOK-) z lat 1923-24. Budynek drewniany, na planie litery L, parterowy, z czterokolumnowym portykiem przy krótszym skrzydle. Dach wysoki, dwuspadowy, wielopołaciowy, kryty papą.

       Do dziś zachowały się też nieliczne pozostałości po stacjonującej w Białej jednostce lotniczej. Choć pasy startowe od dawna zarasta trawa, a wieża kontrolna zamilkła... Przed wjazdem na teren dawnej jednostki wojskowe, przy ul. Dokudowskiej (za dawnym kościołem "garnizonowym") samolot-pomnik. Poświęcony "pamięci kolegów pilotów, którzy zginęli śmiercią lotnika w czasie wykonywania obowiązków w powietrzu", wystawiony przez Stow. Seniorów Lotnictwa i pilotów 61 lpsb i 3 OSzL w roku 2002 (pod tablicą godła 61 lpsb i 3 OSzL). Poza tym na teren dawnego lotniska (od ul. Dokudowskiej) wciąż prowadzi brama z motywem skrzydeł, przy wjeździe od ul. Łomaskiej znajdują się symboliczne skrzydła a nad wejściem do Zespołu Szkół Zawodowych nr 2 im. Franciszka Żwirki i Stanisław Wigury (przy ul. Brzeskiej) umieszczono samolot. Zdjęcia tych wszystkich lotniczych "pamiątek" tu. Zaś na cmentarzu można znaleźć czasem groby ze śmigłem - charakterystycznym elementem bialskiej nekropolii.

Zespół dworca kolejowego

       W pd. części miasta zespół dworca kolejowego. Pierwotny zbudowany 1867, wg proj. arch. Alfonsa Ferdynanda Kropiwnickiego, zniszczony 1915. Obecny dworzec wzniesiony przed 1928, proj. arch. Władysław Kwapiszewski (wg innych źródeł - w 1928 tylko rozbudowa poprzedniego dworca z 1867), 1991 remont elewacji, nowe pokrycie dachu. Frontem zwrócony na pn. W stylu dworkowym, murowany z cegły, otynkowany. Na planie prostokąta, dwukondygnacyjny, z dwuosiowym szczytem. Elewacja pn. w pierwszej kondygnacji trzynaste-, w drugiej dziesięcioosiowa, szczyt ujęty toskańskimi pilastrami i wolutowymi spływami zakończonymi kulami, zwieńczony wykrojowym naczółkiem. Na osi przedsionek poprzedzony schodami na rzucie półkola. Okna prostokątne, w dolnej kondygnacji zamknięte półkoliście, w trzeciej i dziewiątej osi prostokątne drzwi. Elewacje boczne czteroosiowe, jednokondygnacyjne z dwuosiowymi szczytami o nieregularnym wykroju, poprzedzone aneksami z rodzajem otwartych arkadą ganków na narożach. Elewacja pd. piętnastoosiowa, analogiczna do pn., bez przedsionka. Dach wysoki, mansardowy, czterospadowy, nad przedsionkiem pulpitowy, kryty blachą.

       Na dworcu (od strony torów) tablica upamiętniająca pobyt na nim Józefa Piłsudskiego, który "3 IX 1920 r. dekorował tu dowódcę i żołnierzy 34 PP orderem Virtuti Militari oraz przyjmował delegację obywateli" (nad tablicą order Virtuti Militari o godło państwowe, poniżej dopisek "odtworzono przez Niepodległościowy Związek AK i organizację "Strzelec" w BP", niżej tabliczka "Tow. przyjaciół Józefa Piłsudskiego"). Ponadto, również od strony torów, niewielka tablica "Żołnierzom Armii Krajowej kolejarzom stacji kolejowej Biała Podlaska poległym zamordowanym w latach 1939-1945 oraz zmarłym po wojnie 25 XI 1992 W dowód pamięci koledzy".

       Na pn.-wsch. od dworca dawna wieża ciśnień, wzniesiona1928 wg proj. typowego (historyzm z elementami neogotyku), murowana z cegły, na kamiennej podmurówce, otynkowana (związana z dworcem kompozycyjnie i stylistycznie). Na planie ośmioboku, dwukondygnacyjna z mezzaninem. W wysokiej dolnej kondygnacji nieregularnie rozmieszczone, zamknięte półkoliście okna, druga wydzielona wydatnym gzymsem z okapem, od pd. wykusz wsparty na palmowej konsoli, w mezzaninie niewielkie prostokątne okienka. Dach wysoki, dwustrefowy, ostrosłupowy, kryty dachówką, zwieńczony iglicą. Przy ul. Stacyjnej 5 budynek mieszkalny, murowany z cegły, parterowy, z tynkowanym detalem - związany z zespołem dworca kolejowego (wg niektórych źródeł - dawna parowozownia). Natomiast na pn. od wieży ciśnień rozległe założenie parkowe (mocno zaniedbane) z pięknym drewnianym domem naczelnika stacji z pocz. XX w. Zaś przy przy przejeździe kolejowym na Łomaskiej (na zachód od dworca) murowany budynek z czerwonej cegły - dawny domek dróżnika? Ponadto przy ul. Stacyjnej, w pobliżu torów, kompleks trzech budynków murowanych z cegły - być może również mających dawniej związek z zespołem dworcowym (?).

Kolejka wąskotorowa

       Poza tym na wschód od dworca znajduje się dworzec kolejki wąskotorowej z 1915. Budowa  kolejki została rozpoczęta przez Niemców w czasie I wojny światowej, głównie dla rabunkowej eksploatacji podlaskich lasów w celach wojskowych. Na przełomie 1916 i 1917 kolejowe oddziały wojska niemieckiego wybudowały 29 km linii z Białej Podlaskiej przez Rozkosz do Konstantynowa (o rozstawie szyn - 750 mm, choć wszystkie niemiecki tzw. koleje polowe miały tory szerokości 600 mm). Wkrótce potem oddano do użytku odgałęzienie Rozkosz - Rokitno o długości 8 km (wg innych źródeł - odcinek Biała Podlaska - Rokitno pochodzi z lat 1915-1916 a otwarcia całej trasy to rok 1917). Działalność kolejki utrzymano w II RP, gdzie funkcjonowała jako Koleje Wąskotorowe Bialskie pod zarządem Ministerstwa Kolei Żelaznych. Na początku lat 20-tych Dyrekcja Okręgowej Kolei Państwowych w Warszawie wybudowała odcinki Rokitno - Cieleśnica (11 km) oraz Rokitno - Janów Podlaski (9,5 km), uruchamiane odpowiednio w 1921 i 1922 (wg innych źródeł - oba otwarte w 1923). Łącznie całość trasy liczyła 57 km. W 1928 powstał pomysł bezpośredniego połączenia Konstantynowa z Janowem Podlaskim, jednak tej idei nigdy nie zrealizowano.

       W Białej trasa kolejki wiodła przez most na Krznie, dalej trasą obecnej alei Jana Pawła II aż do ulicy Dębowej. Na ulicy Brzeskiej znajdował się przejazd z zaporami. Trasa kolejki przebiegała m.in. przez okolice Roskoszy (do dziś zachował się tu dawny most kolejowy nad rzeką Klukówką w Roskoszy, obecnie przystosowany do ruchu pieszego i rowerowego. W Roskoszy kolejka rozgałęziała się na linię do Konstantynowa oraz (przez Rokitno, znajdowała się stacja osobowo-towarowa służąca przeładunkom i kolejne rozgałęzienie) do Janowa Podlaskiego oraz do Cieleśnicy (znajdował się tam bardzo znany w okresie międzywojennym majątek Rosenwertha-Różyczki).

       W momencie rozpoczęcia okupacji hitlerowskiej zarząd nad koleją objął Szef Transportu Dowództwa Sił Zbrojnych i Dowództwa Wojsk Lądowych, który zarekwirował tabor dla zaspokojenia potrzeb wojska. Później utworzono tymczasową Dyrekcję Kolei. W czasie okupacji używano nazwy Kolej Biała Podlaska - Konstantynów. W historii okupowanej kolei wąskotorowej w Białej Podlaskiej miały miejsce liczne akcje organizacji konspiracyjnych. W ostatnich dniach lipca 1944 roku wyzwolono m.in. stacje w Białej Podlaskiej, Janowie Podlaskim, Konstantynowie i Mariampolu. Po zakończeniu wojny kolejka ponownie podlegała DOKP w Warszawie, funkcjonując już pod nową nazwą - Podlaska Kolej Wąskotorowa. Najpierw zarządzał nią Wydział Kolei Wąskotorowych, następnie Dyrekcja Warszawskich Kolei Dojazdowych. Później ponownie powrócono do Wydziału Kolei Wąskotorowych, aby w 1955 roku utworzyć Zarząd Kolei Dojazdowych. Poważne zniszczenia wojenne infrastruktury (na których naprawę nie było środków) i brak taboru oraz mała ilość pasażerów i towarów sprawiły, że prawdopodobnie już w 1967 całkowicie zawieszono ruch na kolei, a w 1971 roku fizycznie ją zlikwidowano.**

       Pewien problem budzi lokalizacja dworca - obiekt ten na pewno istniał w tej okolicy, ale... nieoceniony "Katalog..." wskazuje na położony przy ul. Kościuszki gmach z czerwonej cegły. Tymczasem w miejscu bardziej pasującym do przebiegu trasy kolejki znajduje się inny budynek, moim zdaniem znacznie bardziej odpowiadający funkcji dworcowej... Wątpliwości nie wywołuje natomiast położenie drugiej stacji kolejki wąskotorowej (mieściły się tu kasy biletowe), która znajdowała się przy przy skrzyżowaniu ul. Brzeskiej i al. Jana Pawła (do niedawna ciekawy architektonicznie budynek z czerwonej cegły, ostatnio podczas remontu poddany barbarzyńskiemu otynkowaniu... :(

       Wspomniany budynek przy ul. Kościuszki, na wsch. od dworca kolejowego, to okazały, murowany budynek z cegły. Na planie litery L, z parterowym, trzynastoosiowym korpusem i poprzecznymi piętrowymi, trójosiowymi częściami skrajnymi oraz parterowym, czteroosiowym skrzydłem pd.-wsch. Elewacje boczne czteroosiowe, okna w płycinach, część piętrowa ze szczytami z fryzem zębatym z cegły. Dachy dwuspadowe, kryte blachą. Wg. "Katalogu..." - dawna stacja kolejki wąskotorowej, wzniesiona 1915. Bardziej prawdopodobne wydaje się jednak, iż są to dawne koszary carskie. W źródłach pojawia się również określenie "Czerwone Koszary", odnoszone jednak do obiektów,  które miały znajdować się przy obecnym skrzyżowaniu ul. Brzeskiej i Alei Jana Pawła.

Obiekty przemysłowe

       W Białej można znaleźć również, nieliczne co prawda, ale jednak interesujące przykłady zabytkowej architektury przemysłowej. Przede wszystkim - przy ul. Łomaskiej 21 tereny dawnej fabryki Rabego. Murowany, otynkowany budynek mieści dziś przedszkole i oddział Martyrologiczno-Historyczny Muzeum Pd. Podlasia. W trakcie wojny znajdowała się tu katownia Gestapo, po wojnie Bialska Fabryka Mebli, obecnie z obiektów przemysłowych na rozległym terenie pozostał praktycznie tylko komin (współczesny?). W planach jest stworzenie na tych terenach rozległego kompleksu Galerii Bialskiej. Na budynku tablica i symboliczny pomnik (z symbolem Polski Walczącej i z podpisem "Wolność krzyżami się mierzy"), na tablicy napis "Na wieczną pamięć potomnym dla uczczenia miejsca kaźni i tortur dokonywanych przez zbrodniarzy hitlerowskich w latach 1939-44 na bojownikach antyfaszystowskich którzy zginęli w tym domu - Z.B.oW.iD."

       Poza tym kilka wartych wspomnienia obiektów, tj.: tzw. "stary młyn" (róg Artyleryjskiej i Piłsudskiego; obiekt wpisany na listę zabytków, obecnie własność prywatna), dawne rzeźnie przy ul. Brzeskiej (prawdopodobnie budynekprzedwojenny, z tyłu budynek współczesny, ciekawy przykład udanej renowacji obiektu poprzemysłowego na nowe funkcje - w tym przypadku handlowo-usługowe), również przy ul Brzeskiej budynek spółdzielni mleczarskiej (przedwojenny?), budynek przy ul. Handlowej (boczna ul. Sidorskiej, przy torach; dawny magazyn pasz?) i dwa obiekty "poprzemysłowe" (?) - przy ul. Narutowicza i ul. Artyleryjskiej. Zdjęcia wszystkich obiektów w tej samej galerii, co zdjęcia fabryki Rabego.

Pomniki i miejsca pamięci

       W mieście o tak bogatej historii jak Biała możemy znaleźć mnóstwo obiektów upamiętniających wydarzenia z przeszłości. Wspominano już powyżej następujące pomniki (ale dla porządku uznałem, że warto je tu jeszcze raz w ty miejscu wszystkie zestawić): J. I Kraszewskiego (przy I LO i "ławeczka" na rynku), bialskich lotników (przy ul. Dokudowskiej), niepodległości (na Placu Wolności), województwa (w parku radziwiłłowskim), na cmentarzu z I WŚ (przy ul. Pokoju) oraz dość liczne tablice: dot. pobytu J. Piłsudskiego (na dworcu kolejowym), na budynku I LO, na dawnym budynku II LO (klasztor poreformacki), na budynku przy ul. Budkiewicza i na kościele św. Anny (w tym tablica poświęcona Unitom Podlaskim).

       Ponadto przy ul. Warszawskiej pomnik żołnierzy 34. pułku piechoty (patrz też artykuł o pułku) poległych 1918-20, wzniesiony w 1928, w formie obelisku. U zbiegu ul Warszawskiej, Zamkowej i Brzeskiej znajduje się pomnik patrona miasta św. Michała Archanioła, wykonany wg projektu T. Ulatowskiego w 1981. Przy ul. Warszawskiej (na wysokości dawnego Szpitala Szarytek) - pomnik "Solidarności" (wystawiony "w 25 rocznicę powstania NSZZ "Solidarność"). Również przy ul. Warszawskiej, na tzw. dawnym "Domu Nauczyciela" (obecnie m.in. redakcja lokalnego tygodnika "Słowo Podlasia") tablica: "Dom Nauczyciela wzniesiony w czynie społecznym przy pomocy SFBS i I w XXVII-lecie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej Biała Podlaska 18 VI 1971" z nowszą (analogiczną stylistycznie) częścią: "1905-2005 w 100-ną rocznicę powstania Związku Nauczycielstwa Polskiego wdzięczni członkowie Biała Podlaska 10.06.2005".

       Na pl. Trzech Krzyży, trzy krzyże, na jednym z nich tabliczka: "Krzyż ten stanął w miejscu poprzedniego z roku 1846, na którym widniał napis "Od morowego powietrza zachowaj nas Panie", dwa pozostałe krzyże zostały odnowione, fundatorami są mieszkańcy ulicy Witoroskiej i sąsiednich ulic" (rok 1998).

        W mieście są też liczne miejsca martyrologii z okresu II wojny światowej. I tak, wspomniano już: pomniki: ofiar Holokaustu (na kirkucie), akcji Wisła (przy cerkwi), Podlaskie Epitafium Żołnierskie (przy kościele św. Antoniego), pomniki na cmentarzu radzieckim i jeńców włoskich oraz tablice poświęcone: zmarłym i pomordowanym podczas wojny profesorom (na dawnym II LO) i kolejarzom (na dworcu kolejowym), akcjom AK (na budynku dawnego więzienia), pomordowanym w katowni Gestapo (na budynku dawnej fabryki Rabego), ofiarom egzekucji (na Placu Wolności), wspomagających repatriantów ze Wschodu, żołnierzom biorącym udział w akcji "Burza" i poległym żołnierzom 34 p.p. AK (trzy tablice na kościele św. Anny). Liczne obiekty znajdują się też na "starym  cmentarzu" - pomnik żołnierzy 34. pułku piechoty poległych w 1919 pod Kobylanami a ponadto mogiły: żołnierzy poległych w 1920, żołnierzy poległych w kampanii wrześniowej 1939, miejsce spoczynku żołnierzy poległych w walce z Niemcami pod Dubowem IX 1939, grób bojowników antyhitlerowskiego ruchu oporu (a także groby "poległych w walce o utrwalanie władzy ludowej"...).  Są tu też co najmniej cztery (a zapewne więcej...) mogiły ofiar zbiorowych egzekucji - trzech na Grabarce (w tym 12 oficerów WP), jednej na Placu Wolności  oraz zbiorowy grób ofiar II WŚ.

       Ponadto przy ul. Kościuszki (przy dawnym klubie "Muzyczna Apteka", od wschodu) niepozorny, zdewastowany pomnik "na miejscu kaźni dokonanej na radzieckich jeńcach wojennych przez hitlerowców w latach 1941-42" (patrz też wspomniana już podstrona poświęcona śladom po jeńcach wojennych), wg. wiedzy okolicznych mieszkańców nieopodal budynku, którego zasypane dziś piwnice były miejscem kaźni radzieckich jeńców podczas II WŚ. Przy drodze wyjazdowej z Białej na Wisznice pomnik "towarzyszom broni, którzy padli ofiarą zbrodni hitlerowskich 1939-44. Z.B.oW.iD.". Przy ul. Brzeskiej (obok Kina Merkury) pomnik Sybiraków, na pomniku napis "Pamięci Sybiraków 1772 - 1830, 1863 - 1918, 1940, 1941, 1944, 1945 - 54", z czterech stron tablice z nazwami miejscowości rosyjskich: I - Perm, Irkuck, Barnauł, Workuta, Nowosybirsk, Archangielsk, Kazachstan; II - Katyń, Kozielsk, Miednoje, Borowicze, Ostaszkowo, Starobielsk; III - Jakuck, Kołyma, Norylsk, Tobolsk, Chabarowsk, Krasnojarsk; IV - Komi, Uralsk, Peczora, Kuranda, Akmolińsk, Karaganda.

       Na domu przy Placu Wolności (pd. pierzeja) tablica: "W tym domu w czasie okupacji hitlerowskiej 1941-44 mieścił się zakonspirowany punkt kontaktowy Stronnictwa Ludowego kr. "Roch" Batalionów Chłopskich podokr. IV A miejsce spotkań z delegatem rządu emigracyjnego na powiat bialski - 1999 Polskie Stronnictwo Ludowe Bataliony Chłopskie". Na budynku przy ul. Krótkiej - dawnej katowni UB - tablica: "Żołnierzom inspektoratu Armii Krajowej-Ruchu Oporu Armii Krajowej Zrzeszenia "Wolność i Niezwisłość" Biała Podlaska "Północ" represjonowanym, zamęczonym i pomordowanym w tym budynku siedzibie PUBP w latach 1944-1956 - Społeczeństwo Podlasia".

 

* informacje pochodzą w dużej mierze z "Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce. Powiat Biała Podlaska" Tom VIII, Zeszyt 2, red. K. Kolendo-Korczakowa, A. Oleńska, M. Zgliński, Instytut Sztuki PAN, 2006

** informacje m.in. ze strony Koleje Wąskotorowe w Polsce

*** informacje m.in. ze strony "Judaica w Polsce"

 

W sieci

Biała Podlaska On-Line

- strona Urzędu Miasta

Biała Podlaska

- strona gminy Biała Podlaska

Miasto Biała Podlaska

- strona Yossariana o Białej

Folklor Białej Podlaskiej i okolic

- dosyć ciekawa strona uczniów SP nr 9

Panorama Miast

- bardzo mało informacji, ale jest tekst po angielsku